KURS ISHI

KIRISH G'oza yetishtirish O'zbekiston iqtisodiyotining hal qiluvchi segmentlaridan biri bo'lib, yalpi ichki mahsulotning muhim qismini tashkil etadi va minglab fermer xo'jaliklari uchun asosiy daromad manbai hisoblanadi. O'zbekiston Respublikasi Qishloq xo'jaligi vazirligi ma'lumotlariga ko'ra, 2023 yilda mamlakatda 3,7 million tonnadan ortiq paxta hosili yig'ib olindi [1], bu so'nggi yillardagi eng yuqori ko'rsatkichlardan biridir. Biroq, g'oza ekinlari har yili turli zararli omillar, xususan, zararkunandalar, kasalliklar va begona o'tlar tufayli sezilarli darajada hosil yo'qotishiga duch keladi. Jahon miqyosida, o'simliklarni himoya qilish xalqaro tashkilotining (IPPC) hisobotlariga ko'ra, ekinlarning umumiy hosildorligining 20-40% gacha bo'lgan qismi turli zararli organizmlar tufayli yo'qotiladi [2]. O'zbekiston sharoitida g'oza zararkunandalariga qarshi kurash choralariga har yili milliardlab so'm mablag' sarflanadi, masalan, 2022 yilda paxta himoyasi uchun davlat byudjetidan 500 milliard so'mdan ortiq mablag' ajratilgan [3]. Bu ko'rsatkichlar mavzuning nafaqat nazariy, balki iqtisodiy jihatdan ham dolzarbligini yaqqol ko'rsatadi. Hozirgi sharoitda, iqlim o'zgarishi, yangi turdagi zararkunandalarning paydo bo'lishi va mavjud kasalliklarning o'zgaruvchanligi paxta yetishtirishda doimiy tahdidlarni yuzaga keltirmoqda. Global haroratning ko'tarilishi g'oza tunlami kabi zararkunandalarning ko'payishiga va ularning avlodlari sonining oshishiga olib kelmoqda, bu esa kurash choralarini murakkablashtirmoqda. Shuningdek, tuproq sho'rlanishi va suv resurslarining cheklanganligi sharoitida sug'orish tizimlarining samaradorligini oshirish va suvdan oqilona foydalanish dolzarb muammo bo'lib qolmoqda. G'oza himoyasi va sug'orish tizimini integratsiyalashgan holda boshqarish orqali hosildorlikni barqaror oshirish, xarajatlarni kamaytirish va atrof-muhitga salbiy ta'sirni minimallashtirish imkoniyatlari haligacha to'liq o'rganilmagan. Mavjud muammolarni kompleks yondashuv asosida tahlil qilish va ularga yechim topish mamlakatning oziq-ovqat xavfsizligi va qishloq xo'jaligi barqarorligini ta'minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. G'oza zararli omillari va ularning ta'siri masalasi jahon miqyosida ko'plab olimlar tomonidan chuqur o'rganilgan. Masalan, X.Y. Chen (2018) o'z tadqiqotlarida g'oza tunlami (Helicoverpa armigera) ning harorat va namlik sharoitlariga bog'liq hol ...