KURS ISHI

KIRISH Grechixa unidan tayyorlanadigan mahsulotlarga bo'lgan global talab 2023-yilda 1.2 milliard dollarni tashkil etdi va 2030-yilga qadar yillik o'rtacha 5.8% o'sish prognoz qilinmoqda [1]. Bu o'sish asosan glyutensiz mahsulotlarga bo'lgan qiziqishning ortishi, sog'lom turmush tarziga rioya qiluvchi iste'molchilar sonining ko'payishi va grechixaning yuqori ozuqaviy qiymati bilan bog'liq. O'zbekistonda esa, mahalliy chorvachilik va parrandachilik sanoatining rivojlanishi natijasida donli ekinlar, jumladan grechixa yetishtirishga bo'lgan e'tibor kuchaymoqda. Qishloq xo'jaligi vazirligi ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda respublikada grechixa ekish maydonlari 20% ga oshgan bo'lib, hosildorlik ko'rsatkichlari yiliga o'rtacha 15-20 sentner/gektarni tashkil etmoqda [2]. Biroq, qayta ishlash sanoatida bu xomashyodan diversifikatsiyalangan, yuqori qo'shimcha qiymatga ega mahsulotlar ishlab chiqarish hajmi hali ham past darajada. Mavjud ishlab chiqarish quvvatlarining yetishmasligi va zamonaviy texnologiyalarning joriy etilmaganligi sababli, mahalliy grechixa uni asosan an'anaviy nonvoylik mahsulotlarida cheklangan miqdorda qo'llanilmoqda. Ushbu tadqiqot grechixa unidan qayta ishlangan mahsulotlar olish texnologik jarayonini loyihalash orqali mahalliy bozorning oziq-ovqat xavfsizligini mustahkamlash, importga qaramlikni kamaytirish va eksport salohiyatini oshirishga qaratilgan. Hozirgi kunda O'zbekistonda grechixa unidan foydalanish asosan oddiy un mahsulotlari bilan cheklanib qolmoqda, bu esa uning noyob ozuqaviy xususiyatlaridan to'liq foydalanishga imkon bermayapti. Ekstruziya, mikronizatsiya va fermentatsiya kabi zamonaviy qayta ishlash texnologiyalari orqali xilma-xil va ozuqaviy qiymati yuqori bo'lgan mahsulotlarni yaratish imkoniyati keng. Ammo, bu yo'nalishda chuqur ilmiy asoslangan texnologik loyihalar yetarli emas, ayniqsa mahalliy xomashyo va bozor sharoitlarini hisobga olgan holda samarali yechimlar taklif etilmagan. Shuningdek, HACCP tizimi asosida xavfsizlikni ta'minlash, energiya samaradorligini oshirish va ishlab chiqarish xarajatlarini optimallashtirish masalalari ham dolzarb bo'lib qolmoqda. Mavzuning o'rganilganlik darajasini tahlil qiladigan bo'lsak, xorijlik olimlar orasida grechixa unini qayta ishlash va undan yangi mahsulotlar yaratish bo'yicha ko'plab tadqiqotlar o'tkazilgan. Masalan, X.Y. Lee (2018) o'z tadqiqotida ekstruziya jarayonining ...