KURS ISHI

KIRISH 2023-yilda dunyo bo‘ylab harbiy xarajatlar 2,443 milliard dollarga yetgan bo‘lib, bu o‘tgan yilga nisbatan 6,8% o‘sishni tashkil etdi va 2009-yildan beri kuzatilgan eng yuqori ko‘rsatkich hisoblanadi [1]. Xususan, Osiyo, Okeaniya va Yaqin Sharqdagi davlatlarning harbiy xarajatlari 2023-yilda mos ravishda 4,5% va 9% ga oshdi [1]. O‘zbekiston Respublikasining 2024-yilgi Davlat byudjeti loyihasiga ko‘ra, mudofaa xarajatlari uchun 6,6 trillion so‘m ajratilishi rejalashtirilgan bo‘lib, bu mamlakatning xavfsizlik va mudofaa salohiyatini mustahkamlashga qaratilgan ustuvorliklarini aks ettiradi [2]. Shunday sharoitda, harbiy operatsiyalarni rivojlantirish va ularni xalqaro gumanitar huquq (QTH) normalariga muvofiq amalga oshirish masalasi global va mintaqaviy barqarorlikni ta’minlashda muhim o‘rin tutadi. Zamonaviy qurolli mojarolar tabiatining murakkablashuvi, gibrid urushlar va tarmoq markazli jang usullarining keng tarqalishi [3] QTH tamoyillarini harbiylar tomonidan to‘g‘ri tushunish va ularga rioya etish zaruratini yanada oshirmoqda. Ushbu tadqiqot harbiy operatsiyalarni rivojlantirishning hozirgi tendensiyalari, ularni QTH doirasida rejalashtirish va amalga oshirish mexanizmlarini atroflicha o‘rganishga qaratilgan. Hozirgi kunda harbiy amaliyotlarda inson huquqlariga rioya etish, fuqarolik aholini himoya qilish va urush qonunlarini buzganlik uchun javobgarlik masalalari global miqyosda qizg‘in muhokama qilinmoqda. Biroq, ko‘plab xalqaro mojarolar QTH tamoyillarining buzilishi bilan kechmoqda, bu esa gumanitar inqirozlarga va mintaqaviy beqarorlikka olib kelmoqda [4]. Mavjud muammolar qatoriga QTH normalarining harbiy doktrinalarga yetarlicha integratsiyalanmaganligi, javobgarlik mexanizmlarining zaifligi va yangi texnologiyalar bilan bog‘liq huquqiy bo‘shliqlar kiradi. Bu holat harbiy operatsiyalarni rejalashtirish va amalga oshirishda QTHga rioya etishni ta’minlashning samarali yo‘llarini izlashni taqozo etadi. Harbiy operatsiyalar va xalqaro gumanitar huquq (QTH) masalalari bo‘yicha jahon ilmiy adabiyotida keng qamrovli tadqiqotlar olib borilgan. Jean-Marie Henckaerts va Louise Doswald-Beck [5] o‘zlarining "Customary International Humanitarian Law" nomli fundamental asarlarida QTHning an’anaviy normalarini tizimlashtirib, ularning qurolli mojarolar paytida qo‘llanilishi bo‘yicha keng qamrovli tahlilni taqdim etganlar. Bu asar QTH sohasida asosiy ma ...