KURS ISHI

KIRISH Harbiy xizmatchilarni xalqaro gumanitar huquq bo‘yicha jang maydonidagi harakatlari mavzusining dolzarbligi bugungi murakkab geosiyosiy sharoitda yanada ortib bormoqda. Jahonda qurolli mojarolar soni so‘nggi o‘n yillikda 10 yildan ortiq davom etgan to‘qnashuvlar hisobiga 25% ga o‘sgan [1]. Birlashgan Millatlar Tashkilotining 2023 yilgi hisobotiga ko‘ra, butun dunyo bo‘ylab 100 milliondan ortiq odam majburan ko‘chirilgan bo‘lib, ularning 70% dan ortig‘i qurolli mojarolar zonasida yashagan [2]. O‘zbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, 2023 yilda harbiy xizmatchilarning xalqaro gumanitar huquq (XGX) normalarini bilish darajasi bo‘yicha o‘tkazilgan so‘rovnomalarda o‘rtacha ko‘rsatkich 70-75% atrofida bo‘lib, bu ko‘rsatkichni xalqaro standartlarga muvofiq 90% dan yuqoriga ko‘tarish vazifasi belgilangan [3]. Shuningdek, so‘nggi besh yilda harbiy harakatlar zonalarida XGXni buzish bilan bog‘liq hodisalar soni global miqyosda 30% ga oshgan [4], bu esa harbiy xizmatchilarning XGX bo‘yicha bilim va amaliy ko‘nikmalarini mustahkamlashning strategik ahamiyatini ko‘rsatadi. Ushbu mavzu zamonaviy harbiy amaliyotlarda tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda, chunki harbiy xizmatchilarning jang maydonidagi harakatlari nafaqat harbiy muvaffaqiyatga, balki xalqaro imij va inson huquqlarining himoya qilinishiga ham bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Qurolli mojarolar tabiatining o‘zgarishi, ya’ni asimmetrik urushlar, gibrid tahdidlar va shahar sharoitidagi to‘qnashuvlarning ko‘payishi XGX normalarini qo‘llashda yangi qiyinchiliklarni keltirib chiqarmoqda [5]. Hal etilmagan muammolar qatoriga harbiy xizmatchilarning XGX normalarini nazariy jihatdan bilishlari va amaliyotda to‘g‘ri qo‘llashlari orasidagi tafovut, zamonaviy harbiy operatsiyalarda non-kombatantlarni himoya qilish mexanizmlarining yetarli darajada ishlamasligi, shuningdek, yangi texnologiyalar (masalan, avtonom qurollar tizimlari) doirasida XGXni qo‘llash masalalari bo‘yicha aniq ko‘rsatmalarning yetishmasligi kiradi [6]. Ushbu tadqiqot aynan shu bo‘shliqlarni to‘ldirishga qaratilgan bo‘lib, harbiy xizmatchilarning XGX bo‘yicha jang maydonidagi harakatlarini yanada samaraliroq tashkil etish yo‘llarini izlaydi. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi xalqaro va milliy miqyosda chuqur tahlil qilingan. Xalqaro olimlar orasida **Yves Sandoz (1987)** o‘zining “An Introduction to International Humanitaria ...