KURS ISHI

KIRISH 2023-yil holatiga ko'ra, Jahonda eshitish qobiliyati cheklangan shaxslarning soni 1,5 milliardga yetgan bo'lib, ulardan 430 million nafari o'rtacha yoki og'ir darajadagi eshitish qobiliyatini yo'qotgan [1]. O'zbekistonda 2024-yil yanvar holatiga ko'ra, nogironligi bo'lgan shaxslar soni 727 mingdan oshgan bo'lib, ularning 12% dan ortig'i eshitish nuqsoni bo'lgan fuqarolardir [2]. Bu ko'rsatkichlar eshitish qobiliyati cheklangan shaxslar uchun ijtimoiy integratsiya va axborotga teng kirishni ta'minlashda surdotarjima xizmatlariga bo'lgan ehtiyojning naqadar dolzarb ekanligini ko'rsatadi. Hukumat va jamoat tashkilotlari tomonidan amalga oshirilayotgan inklyuziv siyosat, jumladan, "Nogironligi bo'lgan shaxslarning huquqlari to'g'risida"gi qonunning qabul qilinishi [3], surdotarjima sohasini rivojlantirishga qaratilgan investitsiyalarning o'sishiga turtki bo'lmoqda. Masalan, 2022-yilda eshitish qobiliyati cheklangan shaxslarni qo'llab-quvvatlashga ajratilgan mablag'lar 15% ga oshgan [4], bu esa malakali surdotarjimonga bo'lgan talabni yanada kuchaytiradi. Mazkur tadqiqot surdotarjimada xotira jarayonlarining psixologik va funksional asoslarini o'rganish zarurati bilan belgilanadi. Surdotarjimonlik faoliyati yuqori darajadagi kognitiv yuklama va murakkab mnemonik jarayonlarni talab etuvchi kasb bo'lib, sinxron yoki ketma-ket tarjima jarayonida eshitish qobiliyati cheklangan shaxslarga axborotni aniq va tez yetkazishda xotiraning hal qiluvchi ahamiyati mavjud. Hozirgi kunda surdotarjimonlar orasida kognitiv charchoq, xotira bilan bog'liq xatolar va stress darajasining yuqoriligi kabi muammolar kuzatilmoqda [5]. O'zbekistonda surdotarjimonlarni tayyorlash va ularning malakasini oshirish tizimida xotira rivojlantirishga qaratilgan kompleks metodikalar yetarli darajada ishlab chiqilmaganligi sababli, bu holat tarjima sifatiga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin. Shuning uchun, ushbu mavzu surdotarjimonlarning kasbiy faoliyatini optimallashtirish va ularning ish samaradorligini oshirish uchun nazariy va amaliy asoslarni yaratish nuqtai nazaridan g'oyat muhimdir. Surdotarjimada xotira jarayonlarini o'rganish sohasida jahon miqyosida bir qator yetuk olimlar tadqiqotlar olib borgan. Masalan, D. Marschark (2018) o'z tadqiqotida eshitish qobiliyati cheklangan va eshituvchi shaxslarning tilni qayta ishlash va xotira strategiyalari o'rtasidagi farqlarni ko'rsatdi, imo- ...