KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamini qo'llab-quvvatlashga yo'naltirilgan davlat xarajatlari 2023-yilda yalpi ichki mahsulotning (YaIM) 8,2% ini tashkil etdi, bu 2019-yildagi 6,5% ko'rsatkichidan sezilarli o'sishni anglatadi [1]. Bu o'sish ko'rsatkichi ijtimoiy himoya tizimining ahamiyati ortib borayotganini va unga bo'lgan ehtiyojning doimiy ravishda yuqoriligini ko'rsatadi. Global miqyosda esa, ijtimoiy himoya xarajatlari o'rtacha YaIMning 12,9% ni tashkil etadi [2], bu O'zbekistonda hali ham rivojlanish salohiyati mavjudligidan dalolat beradi. Shuningdek, O'zbekiston ijtimoiy himoya tizimi orqali kambag'allik darajasini 2023-yilda 14,1% ga tushirishga erishildi [3], bu 2020-yildagi 17% ga nisbatan ijobiy natijadir. Biroq, Jahon banki ma'lumotlariga ko'ra, pandemiyadan keyingi davrda global iqtisodiy beqarorlik va inflatsiya bosimi tufayli aholining zaif qatlamlari uchun ijtimoiy himoyaning samaradorligi yanada dolzarblashgan [4]. Bugungi kunda O'zbekiston ijtimoiy himoya tizimini yanada takomillashtirish zarurati ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishning muhim sharti hisoblanadi. Tizimdagi moliyaviy barqarorlikni ta'minlash, resurslarni maqsadli taqsimlash va xizmatlarning samaradorligini oshirish bo'yicha qator dolzarb muammolar mavjud. Xususan, kam ta'minlangan oilalarni aniqlashda shaffoflikni oshirish, ijtimoiy to'lovlarni adolatli taqsimlash mexanizmlarini optimallashtirish, shuningdek, ijtimoiy xizmatlarni raqamlashtirish orqali aholiga qulaylik yaratish masalalari hal etilmagan. Mazkur muammolar ijtimoiy himoya tizimining uzoq muddatli barqarorligini ta'minlash va aholining turmush darajasini oshirish uchun prognozlashning ilmiy asoslangan yondashuvlarini talab qiladi. Prognozlash vositalaridan foydalanmasdan, tizim faqat reaktiv xarakterga ega bo'lib qoladi, bu esa uning inqiroz sharoitlariga moslashuvchanligini pasaytiradi va kelajakdagi ijtimoiy xavflarga samarali javob berish imkoniyatini cheklaydi. Ijtimoiy himoya tizimini takomillashtirishda prognozlashning nazariy asoslari va amaliy qo'llanilishi ko'plab xorijiy va mahalliy olimlar tomonidan chuqur o'rganilgan. Xalqaro miqyosda, M. Barr (2012) o'z tadqiqotlarida ijtimoiy xavflarni baholashda ekonometrik modellar qo'llash orqali ijtimoiy dasturlar moliyalashtirishining barqarorligini prognozlash metodikasini ishlab chiqqan [5]. P. Krugman (2015) makroiqtisodiy prognozl ...