KURS ISHI

KIRISH O‘zbekistonda 2023-yil holatiga ko‘ra, umumta’lim maktablarida maxsus ta’lim ehtiyojlari mavjud bo‘lgan bolalarning umumiy soni 100 mingdan oshgan bo‘lib, ulardan faqat 20% ga yaqini inklyuziv ta’lim dasturlariga jalb qilingan [1]. Bu esa maxsus ehtiyojli bolalarni ta’lim jarayoniga to‘liq integratsiya qilish borasida hal qilinishi lozim bo‘lgan jiddiy muammolar mavjudligini ko‘rsatadi. Jahon miqyosida esa inklyuziv ta’limga qamrab olish ko‘rsatkichlari rivojlangan mamlakatlarda o‘rtacha 70-80% ga yetgan bo‘lsa-da [2], rivojlanayotgan mamlakatlarda bu ko‘rsatkich ancha past. Xususan, UNESCO ma’lumotlariga ko‘ra, 2022-yilda dunyo bo‘yicha maxsus ehtiyojli bolalarning qariyb 45% umumiy ta’lim tizimidan tashqarida qolgan [3]. Ushbu raqamlar inklyuziv ta’lim tizimini rivojlantirish va uning samaradorligini oshirish, xususan, differensial yondashuvni tartibga soluvchi me’yoriy hujjatlarni takomillashtirish zaruriyatini yaqqol ko‘rsatib turibdi. Bugungi kunda inklyuziv ta’limda differensial yondashuvni samarali joriy etish uchun mavjud me’yoriy hujjatlar tizimida bir qator bo‘shliqlar va nomuvofiqliklar kuzatilmoqda. Maxsus ehtiyojli o‘quvchilarning individual xususiyatlarini inobatga oladigan aniq va tizimli mexanizmlarning yetishmasligi, pedagoglar uchun differensial ta’lim metodologiyasini qo‘llash bo‘yicha aniq ko‘rsatmalar mavjud emasligi va ta’lim jarayonini baholash tizimining inklyuzivlik tamoyillariga to‘liq mos kelmasligi asosiy muammolardan hisoblanadi. Shuningdek, xalqaro ilg‘or tajribalarning milliy me’yoriy bazaga integratsiyasi sustligi ham ushbu dolzarb mavzuning yanada chuqur o‘rganilishini talab qiladi. Ushbu muammolarni bartaraf etish orqali barcha o‘quvchilarning ta’lim olish huquqi to‘liq ta’minlanadi va ularning shaxsiy salohiyatini ro‘yobga chiqarish uchun teng imkoniyatlar yaratiladi. Mavzuning o‘rganilganlik darajasini tahlil qilganda, inklyuziv ta’lim va differensial yondashuv bo‘yicha jahon miqyosida ko‘plab tadqiqotlar o‘tkazilgan. Masalan, J. Dewey (1938) o‘zining “Demokratiya va Ta’lim” asarida individual ehtiyojlarga asoslangan ta’lim g‘oyasini ilgari surib, har bir o‘quvchining shaxsiy rivojlanishiga e’tibor qaratish zarurligini ta’kidlagan [5]. L. Vygotsky (1978) “Ijtimoiy-madaniy rivojlanish nazariyasi”da o‘rganish jarayonining ijtimoiy xarakterini va “yaqin rivojlanish zonasi” konsepsiyasini ishlab chiqib, o‘quvchining ...