KURS ISHI

KIRISH 2023-yil yakuni bo'yicha global ipoteka bozori hajmi taxminan 47 trillion AQSH dollarini tashkil etdi [1]. Ushbu bozorning yillik o'sish sur'atlari 5-7% atrofida baholanib, dunyo yalpi ichki mahsulotining qariyb yarmini tashkil etuvchi moliyaviy aktivlar segmentining muhim qismidir [2]. O'zbekistonda esa, ipoteka kreditlash hajmi so'nggi besh yilda qariyb 3 barobar o'sib, 2023-yil oxirida 50 trillion so'mdan oshdi [3]. Xususan, 2023-yilda tijorat banklari tomonidan aholiga ajratilgan ipoteka kreditlari hajmi 20,5 trillion so'mni tashkil etgan bo'lib, bu 2022-yilga nisbatan 28% ga ko'pdir [4]. Ushbu o'sish sur'atlari O'zbekistonning aholi soni o'sishi, urbanizatsiya jarayonlari hamda fuqarolarning uy-joy sharoitlarini yaxshilashga intilishi bilan bevosita bog'liqdir [5]. Ipoteka kreditlashning rivojlanishi nafaqat uy-joy bozorini faollashtiradi, balki qurilish sohasi, ishlab chiqarish va xizmat ko'rsatish tarmoqlarida ham multiplikativ effekt yaratib, mamlakat iqtisodiyotining umumiy o'sishiga xizmat qiladi [6]. Shu bilan birga, ushbu mavzu investitsiya faoliyatining muhim tarkibiy qismi sifatida dolzarb hisoblanadi, chunki ipoteka kreditlari orqali jalb qilinadigan kapital nafaqat yakka tartibdagi uy-joy sotib olishni, balki yirik qurilish loyihalarini moliyalashtirishni ham ta'minlaydi. Biroq, bu sohada hali ham bir qator hal etilmagan muammolar mavjud. Xususan, kreditlarning uzoq muddatliligi va katta hajmga ega ekanligi tufayli yuzaga keladigan risklarni samarali boshqarish, foiz stavkalarining o'zgaruvchanligi sharoitida investitsion jozibadorlikni saqlab qolish hamda ipoteka bozoridagi likvidlikni ta'minlash masalalari hali to'liq o'rganilmagan [7]. Bundan tashqari, ipoteka kreditining investitsion samaradorligini oshirishga qaratilgan innovatsion yondashuvlar va mexanizmlar, ayniqsa O'zbekiston sharoitlariga moslashgan holda chuqur tahlil qilinishi zarurati mavjud [8]. Ushbu tadqiqot, ipoteka kreditining investitsiya jarayonlaridagi o'rnini mustahkamlash va uning iqtisodiy samaradorligini oshirishga qaratilgan amaliy takliflarni ishlab chiqish orqali yuqorida qayd etilgan bo'shliqlarni to'ldirishga xizmat qiladi. Ipoteka kreditining investitsiya faoliyatidagi nazariy va amaliy jihatlari jahon iqtisodiy adabiyotlarida keng yoritilgan. Jumladan, **J. Stiglitz (2009)** o'z tadqiqotlarida ipoteka bozoridagi axborot assimetriyasi va uning moliyavi ...