KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda ish haqi va mehnat munosabatlari sohasida so'nggi yillarda sezilarli o'zgarishlar kuzatilmoqda. Xususan, 2023-yil yakunlari bo'yicha respublikada o'rtacha nominal ish haqi 4,5 mln so'mga yetdi, bu o'tgan yilga nisbatan 17,2% o'sishni tashkil etdi [1]. Shu bilan birga, 2023-yilda mehnat resurslari soni 19,5 mln kishini tashkil etgan bo'lsa, band aholi soni 13,8 mln kishiga yetdi [2]. Bu raqamlar mamlakat iqtisodiyotining o'sish sur'atlarini va mehnat bozoridagi faollikni yaqqol ko'rsatib turadi. Biroq, ish haqi bo'yicha mintaqalararo va tarmoqlararo tafovutlar saqlanib qolmoqda: masalan, Toshkent shahrida o'rtacha ish haqi respublika o'rtachasidan 1,5 baravar yuqori bo'lsa, Sirdaryo viloyatida ushbu ko'rsatkich respublika o'rtachasidan 15% pastdir [1]. Shuningdek, xususiy sektordagi ish haqi davlat sektoriga nisbatan dinamikroq o'sish ko'rsatayotgan bo'lsa-da, mehnat unumdorligining ish haqi o'sishiga mutanosibligi bo'yicha qator nazariy va amaliy muammolar mavjud [3]. Jahon miqyosida esa, global mehnat bozorida ish haqi o'sishi 2023-yilda o'rtacha 2,9% ni tashkil etdi, bu esa inflyatsiya sur'atlaridan ancha past bo'lib, xalqaro mehnat tashkilotlari tomonidan xavotir bilan qaralmoqda [4]. Mazkur mavzu bugungi kunda ayniqsa dolzarbdir, chunki barqaror iqtisodiy o'sishni ta'minlash, aholining turmush farovonligini oshirish va mehnat unumdorligini oshirishda adolatli ish haqi tizimi va samarali mehnat munosabatlari hal qiluvchi rol o'ynaydi. Mehnat munosabatlarida yuzaga kelayotgan muammolar, jumladan, ish haqi farqlari, norasmiy bandlikning yuqoriligi (O'zbekistonda norasmiy bandlik ulushi 2023-yilda 28% ni tashkil etdi [2]), mehnat migratsiyasi va ijtimoiy himoya mexanizmlarining yetarli darajada ishlamasligi kabi masalalar mamlakat iqtisodiyoti va ijtimoiy barqarorligiga salbiy ta'sir ko'rsatadi. Ushbu tadqiqot aynan shu kabi hal etilmagan muammolarni chuqur tahlil qilishga va ularga yechim topishga qaratilgan bo'lib, mehnat bozoridagi institutsional islohotlar va raqamlashtirish jarayonlari sharoitida ish haqi siyosatini takomillashtirish hamda mehnat munosabatlarini tartibga solishning samarali yo'llarini izlash muhim ahamiyat kasb etadi [5]. Mavzuning o'rganilganlik darajasi jahon miqyosida bir qancha nufuzli iqtisodchilar tomonidan chuqur tahlil qilingan. Adam Smit (1776) o'zining "Xalqlar boyligi tabiati va sabablari to'g'risida t ...