KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Milliy universiteti Adabiyotshunoslik fakulteti O‘zbek adabiyoti tarixi kafedrasi ma’lumotlariga ko‘ra, so‘nggi besh yilda (2019-2023) tarixiy asarlarning adabiy tahlili bo‘yicha amalga oshirilgan ilmiy ishlar hajmi 35% ga oshgan [1]. Xususan, XIX asr oxiri – XX asr boshlarida yaratilgan jadid adabiyotiga qiziqish sezilarli darajada ortgan bo‘lib, bu davrning tarixiy-adabiy merosi zamonaviy tadqiqotlarda o‘ziga xos o‘rin egallamoqda [2]. Bu tendensiya milliy o‘zlikni anglash jarayonlarining faollashuvi, tariximizning kam o‘rganilgan sahifalarini qayta kashf etishga bo‘lgan intilishlar bilan bevosita bog‘liqdir. Ushbu kurs ishida o‘rganilayotgan Ishoqxon Ibratning “Farg‘ona tarixi” asari aynan mana shu tarixiy-adabiy merosning muhim qismi bo‘lib, undagi tarixiy voqelikka munosabatni tahlil qilish zamonaviy O‘zbekiston adabiyotshunosligi uchun dolzarb ahamiyat kasb etadi. Bu mavzuning hozirgi kunda ahamiyati shundaki, milliy o‘zlikni anglash, tarixiy adolatni tiklash va yosh avlodni vatanparvarlik ruhida tarbiyalashda adabiy-tarixiy asarlarning o‘rni beqiyosdir. Shu bilan birga, bu yo‘nalishda hali to‘liq hal etilmagan qator muammolar mavjud. Jumladan, jadid adabiyotining tarixiy asarlarida muallifning shaxsiy pozitsiyasini, davrning ijtimoiy-siyosiy kontekstini va tarixiy manbalardan foydalanish metodologiyasini chuqur tahlil qilish bo‘yicha tizimli tadqiqotlar yetishmaydi [3]. Ko‘pgina ishlar asosan matnshunoslik xususiyatlariga e’tibor qaratib, muallifning tarixiy voqelikka munosabatini chuqur ilmiy-nazariy asosda tahlil qilishga yetarli e’tibor bermaydi. Shuningdek, zamonaviy adabiy tarixshunoslik metodologiyalarini qo‘llagan holda Ibrat kabi muhim shaxslarning asarlarini qayta o‘rganish va ularning tarixiy diskursdagi o‘rnini belgilash zarurati mavjud. Jahon adabiyotshunosligida tarixiy asarlarning tahlili bo‘yicha qator fundamental tadqiqotlar mavjud. Masalan, amerikalik olim Xeyden Uayt (Hayden White) 1973-yilda chop etilgan “Metahistory: The Historical Imagination in Nineteenth-Century Europe” asarida tarixiy matnlarning ritorik va narrativ tuzilmasini o‘rganib, tarixchilarning voqelikni qanday "konstruksiya" qilishini ko‘rsatgan [4]. Frantsuz olimi Mishel Fuko (Michel Foucault) “Arxeologiya znaniya” (1969) asarida tarixiy diskurslarning shakllanish mexanizmlarini tahlil qilib, bilimlarning hokimiyat bilan o‘zaro aloqasini ochib b ...