KURS ISHI

KIRISH Iqtisodiy faoliyatning asosiy subyektlaridan biri sifatida iste'molchi xulqi nazariyasi zamonaviy iqtisodiy tadqiqotlar markazida turadi. O'zbekistonda 2023-yilda chakana savdo aylanmasi 277,5 trillion so‘mni tashkil etib, bu 2022-yilga nisbatan 10,7% ga o'sganligi kuzatildi [1]. Shuningdek, 2024-yilning yanvar-mart oylarida mamlakatdagi tovar va xizmatlar bozori hajmi 166,4 trillion so‘mga yetgan holda, o'tgan yilning shu davriga nisbatan 8,2% ga o'sishni ko'rsatmoqda [2]. Bu raqamlar, aholining xarid qobiliyati va iste'mol odatlarining dinamik o'zgarishini aks ettirib, milliy iqtisodiyotda iste'molchi xulqini tushunish va bashorat qilishning strategik ahamiyatini yaqqol ko'rsatadi. Jahon miqyosida esa elektron tijorat bozori 2023-yilda 5,8 trillion dollarni tashkil etib, 2027-yilga borib 8,1 trillion dollarga yetishi prognoz qilinmoqda, bu esa raqamli platformalardagi iste'molchi qarorlarining murakkabligini oshiradi [3]. Iste'molchining tovar va xizmatlarni tanlash, sotib olish, foydalanish va tasarruf etish jarayonidagi harakatlarini o'rganish, iqtisodiy siyosatni shakllantirish, korxonalarning marketing strategiyalarini optimallashtirish va resurslarni samarali taqsimlash uchun zarurdir. Biroq, an'anaviy ratsional tanlov nazariyasi iste'molchilarning har doim ham ratsional qaror qabul qilmasligini hisobga olmaydi. Chegaralangan ratsionallik, affektiv holatlar, kognitiv xatolar va ijtimoiy me'yorlar kabi omillar iste'molchining xatti-harakatlariga sezilarli ta'sir ko'rsatadi, bu esa bozorlardagi noaniqlik va bashorat qilib bo'lmaydigan tendensiyalarning paydo bo'lishiga olib keladi. Ayniqsa, global pandemiyalar va geosiyosiy o'zgarishlar sharoitida iste'molchining xulq-atvori tez o'zgaruvchan bo'lib, bu hodisani har tomonlama o'rganish zaruriyati yuzaga keladi. Iste'molchi xulqi nazariyasi uzoq vaqtdan beri iqtisodiyot va psixologiya sohalarida keng o'rganilgan mavzulardan biridir. Bu yo'nalishdagi dastlabki izlanishlar Jon fon Neyman va Oskar Morgensternning (1944) "O'yinlar nazariyasi va iqtisodiy xulq-atvor" asari bilan bog'liq bo'lib, ular ratsional tanlov nazariyasining asoslarini yaratishda muhim rol o'ynagan [4]. Keyinchalik, Gari Bekker (1976) iste'molchi xulqini oila xo'jaligi va vaqt taqsimoti nuqtai nazaridan o'rganib, uning ratsional tanlov doirasidagi qiziqishlarini kengaytirdi [5]. Herbert Saymon (1955) o'zining "Chegaralangan rat ...