KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda chakana savdo aylanmasi 2023-yilda 378 trillion so'mdan oshdi [1], bu umumiy ichki mahsulotning (YIM) qariyb 45% ini tashkil etadi [2]. Shu bilan birga, Elektron tijoratning global hajmi 2023-yilda 6,3 trillion AQSh dollariga yetib, har yili o'rtacha 11-13% o'sishni ko'rsatmoqda [3]. O'zbekistonda ham elektron tijoratning ulushi jadal o'sib, 2023-yilda 30 trillion so'mga yaqinlashdi, bu umumiy chakana savdoning taxminan 8% ini tashkil qiladi [1]. Bu raqamlar iste'mol bozorining naqadar ulkan va dinamik ekanligini ko'rsatadi, biroq ulkan bozor imkoniyatlari bilan birga, iste'molchilar huquqlarini himoya qilish bilan bog'liq muammolar ham dolzarbligini saqlab qolmoqda. Global miqyosda iste'molchilar shikoyatlarining 60% dan ortig'i tovarlar va xizmatlar sifati, noto'g'ri reklama va shartnomaviy majburiyatlarning bajarilmasligi bilan bog'liq bo'lsa [4], O'zbekistonda ham bu ko'rsatkichlar yuqori bo'lib, 2023-yilda Iste'molchilar huquqlarini himoya qilish agentligiga 30 mingdan ortiq murojaatlar kelib tushgan [5]. Ushbu murojaatlarning qariyb 70% i savdo, kommunal xizmatlar va aloqa sohasidagi kamchiliklarga taalluqlidir [5]. Ushbu mavzu bugungi kunda ayniqsa muhimdir, chunki raqamli iqtisodiyotning jadal rivojlanishi, tovarlar va xizmatlarning murakkablashuvi, shuningdek, transchegaraviy savdoning kengayishi iste'molchilar duch keladigan risklarni oshirmoqda. Asimmetrik axborot sharoitida iste'molchilar ko'pincha sifatli mahsulotni sifatsizidan ajrata olmaydilar, bu esa "Lemon Market" holatini keltirib chiqarishi mumkin [6]. Sun'iy intellekt va katta ma'lumotlar tahlili orqali iste'molchilarning xatti-harakatlari haqidagi ma'lumotlarning to'planishi va ishlatilishi shaxsiy ma'lumotlarning himoyasi va adolatli marketing strategiyalarini ta'minlashni talab qiladi. Bundan tashqari, inflyatsiya va global iqtisodiy o'zgarishlar sharoitida iste'molchilarning xarid qobiliyatini himoya qilish, ularni asossiz narx o'sishidan va manipulyatsiyalardan saqlash makroiqtisodiy barqarorlikni ta'minlashning muhim omilidir. Mamlakat iqtisodiyotining barqaror o'sishi va aholi farovonligining oshishi bevosita iste'molchilarning huquqlari qay darajada himoyalanganligi va ularning bozorga bo'lgan ishonchiga bog'liqdir. Iste'molchilar huquqlarini himoya qilish mavzusi jahon miqyosida ko'plab olimlar tomonidan chuqur o'rganilgan. George Akerlof (1970) o'zining ...