KURS ISHI

KIRISH Jahon kaliyli o‘g‘itlar bozori hajmi 2023-yilda 32,5 milliard AQSh dollarini tashkil etib, 2029-yilga borib yillik o‘rtacha 4,2% o‘sish bilan 41,8 milliard AQSh dollariga yetishi kutilmoqda [1]. Xususan, O‘zbekistonda qishloq xo‘jaligini intensiv rivojlantirish dasturlari doirasida kaliyli o‘g‘itlarga bo‘lgan talab barqaror o‘sib bormoqda; 2023-yilda mamlakatimizga qariyb 350 ming tonna kaliyli o‘g‘itlar import qilingan [2], bu 2020-yilga nisbatan 25% ga ko‘pdir. Shu bilan birga, O‘zbekistonda kaliy xomashyosining mahalliy zaxiralari mavjudligiga qaramay, ularni qayta ishlash va yuqori sifatli o‘g‘itlar ishlab chiqarish hajmlari talabni to‘liq qondira olmayapti. Bu esa respublikaning agrosanoat kompleksini kaliyli o‘g‘itlar bilan barqaror ta’minlashda ma’lum bir xorijiy importga bog‘liqlikni keltirib chiqarmoqda. Ushbu kurs ishi mavzusi global oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash va qishloq xo‘jaligi samaradorligini oshirish borasidagi dolzarb muammolar bilan chambarchas bog‘liqdir. Kaliy o‘simliklarning o‘sishi, hosildorlikni oshirish va qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining sifatini yaxshilashda asosiy elementlardan biri hisoblanadi. Bugungi kunda jahon miqyosida kaliyli o‘g‘itlar ishlab chiqarish texnologiyalarida energiyani tejaydigan, ekologik jihatdan toza va xomashyodan foydalanish samaradorligini oshiradigan yangi yondashuvlarni izlash zarurati mavjud [3]. Xususan, O‘zbekiston sharoitida sho‘r ko‘llar va mahalliy kaliy tuzlari xomashyosi asosida samarali va iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq texnologiyalarni joriy etish orqali importga qaramlikni kamaytirish va mamlakatning o‘g‘it ishlab chiqarish salohiyatini oshirish muhim ahamiyat kasb etadi. Shu sababli, kaliyli o‘g‘itlar ishlab chiqarishning zamonaviy texnologiyalarini chuqur o‘rganish, mavjud muammolarni aniqlash va ularga yechim taklif qilish bugungi kunda ilmiy-texnik jihatdan nihoyatda dolzarb vazifadir. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi bo‘yicha xalqaro miqyosda ko‘plab tadqiqotlar olib borilgan. Masalan, N.R. Smith (2019) kaliy xlorid (KCl) ishlab chiqarishda flotatsiya usulining samaradorligini oshirish bo‘yicha yangi reagentlar tizimini taklif qilib, xomashyo boyitish jarayonida energiya sarfini 10-15% ga kamaytirish imkoniyatini ko‘rsatgan [4]. J.K. Lee (2020) esa sho‘r ko‘llardan kaliy olishda membrana texnologiyalarining potentsialini o‘rganib chiqdi va bu usulning an’anaviy kr ...