KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasining uglevodorod xomashyosi qazib olish hajmi 2023-yilda 2022-yilga nisbatan 5% ga o'sib, 48,9 milliard kub metr tabiiy gaz va 2,9 million tonna neftni tashkil etdi [1]. Bu o'sish tendensiyasi energetika xavfsizligini ta'minlash va mamlakat iqtisodiy rivojlanishini qo'llab-quvvatlashda kaustobiolitlarning o'rni beqiyos ekanligini ko'rsatadi. Global miqyosda esa, neft va gaz bozorining umumiy hajmi 2023-yilda 4,2 trillion dollardan oshib, yillik o'sish sur'ati 3,5% ni tashkil etdi [2]. Kaustobiolitlarning, xususan, neft, tabiiy gaz va ko'mirning, jahon energetika balansidagi ulushi hali ham dominant bo'lib qolmoqda, ularning global birlamchi energiya iste'molidagi hissasi 80% dan oshadi [3]. Ushbu raqamlar kaustobiolitlarning nafaqat bugungi, balki yaqin kelajakdagi iqtisodiy va energetik ahamiyatini ham yaqqol ko'rsatadi. Bugungi kunda, global energiya ehtiyojlarining doimiy o'sib borishi, geosiyosiy vaziyatlarning murakkablashuvi va barqaror rivojlanish maqsadlariga erishish zaruriyati kaustobiolit konlarini o'rganish va ulardan foydalanish samaradorligini oshirish masalasini favqulodda dolzarb qilmoqda. Mavjud konlardagi zaxiralarning kamayishi, chuqur va noan'anaviy uglevodorod manbalariga bo'lgan ehtiyojning ortishi, shuningdek, atrof-muhitga salbiy ta'sirlarni minimallashtirish zaruriyati yangi texnologik yechimlarni talab qilmoqda [4]. Ayniqsa, O'zbekiston kabi uglevodorod resurslariga boy mamlakatlar uchun bu masalalar strategik ahamiyat kasb etadi, chunki mavjud konlarning iqtisodiy samaradorligini oshirish, yangi zaxiralarni aniqlash va uglevodorodlarni olish koeffitsientini (UOK) ko'paytirish mamlakatning iqtisodiy barqarorligini ta'minlashda hal qiluvchi rol o'ynaydi. Hozirgi kunda, kaustobiolitlarning genezisi, migratsiyasi va akkumulyatsiyasi jarayonlarini chuqur tushunish, ularni baholash va ekspluatatsiya qilishda ilg'or texnologiyalarni qo'llash orqali energiya resurslaridan oqilona foydalanish eng muhim muammolardan biri hisoblanadi. Kaustobiolitlarning hosil bo'lishi, tarqalishi va ulardan foydalanishga oid tadqiqotlar uzoq vaqtdan beri global ilmiy hamjamiyatning diqqat markazida bo'lib kelgan. Jumladan, Ivan Gubkin (1932) neft geologiyasining klassik nazariyalarini ishlab chiqib, neft konlarining hosil bo'lish mexanizmlari va ularning tarqalish qonuniyatlarini asoslab bergan [5]. Sidney Powley (1960) ugle ...