KURS ISHI

KIRISH Korporativ boshqaruv zamonaviy iqtisodiyotning fundamental ustunlaridan biri hisoblanib, kompaniyalarning barqaror rivojlanishi, investorlar ishonchini mustahkamlash va ijtimoiy mas’uliyatini ta’minlashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. O‘zbekiston Respublikasida aksiyadorlik jamiyatlari soni 2023-yil holatiga ko‘ra 600 dan oshib, ularning umumiy kapitalizatsiyasi mamlakat yalpi ichki mahsulotining 15% ini tashkil etdi [1]. So‘nggi besh yilda to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalarning 30% dan ortig‘i [2] korporativ boshqaruv tizimi shaffof va samarali bo‘lgan kompaniyalarga yo‘naltirilganligi, mazkur sohaning iqtisodiyotdagi ahamiyatini yaqqol ko‘rsatadi. Jahon Banki ma’lumotlariga ko‘ra, global miqyosda korporativ boshqaruv amaliyotlaridagi kamchiliklar sabab yuzaga keladigan yillik moliyaviy yo‘qotishlar 1.5 trillion dollarga baholanadi, bu esa samarali boshqaruvning nafaqat milliy, balki global miqyosdagi dolzarbligini ko‘rsatadi [3]. Ushbu mavzu bugungi kunda o‘zining strategik ahamiyatini saqlab qolmoqda, chunki aksiyadorlik jamiyatlari rivojlanishi va xususiy sektorning ulushi oshib borayotgan sharoitda korporativ boshqaruvning sifati investorlarni jalb qilish, korxona qiymatini oshirish va risklarni samarali boshqarishning asosiy omiliga aylanmoqda. O‘zbekiston iqtisodiyoti jahon bozoriga integratsiyalashuvi jarayonida xalqaro standartlarga mos keladigan shaffof va adolatli korporativ boshqaruv tizimini joriy etish zarurati tobora ortib bormoqda. Ayniqsa, moliyaviy oshkoralikni ta’minlash, manfaatdor tomonlar o‘rtasidagi muvozanatni saqlash, ichki nazorat va audit samaradorligini oshirish, shuningdek, zamonaviy ESG (Ekologiya, Ijtimoiy, Boshqaruv) tamoyillarini amaliyotga tatbiq etish bo‘yicha hal etilmagan qator masalalar mavjud. Bu muammolar korxonalar faoliyatining samaradorligi va mamlakatning investitsion jozibadorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi xalqaro va mahalliy miqyosda chuqur tadqiqotlarga asoslangan. Jumladan, Adolf Berle va Gardiner Means (1932) "The Modern Corporation and Private Property" asarida mulkchilik va nazoratning ajralishi muammosini ko‘rsatib, agentlik nazariyasiga asos soldi, bu esa korporativ boshqaruvdagi asosiy ziddiyatlardan birini ochib berdi [4]. Keyinchalik, Michael Jensen va William Meckling (1976) o‘zlarining klassik tadqiqotlarida agentlik xarajatlari kontseptsiyasini chu ...