KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasida kichik va o‘rta biznes subyektlari soni 2023-yilda 2022-yilga nisbatan 10,2% ga oshib, 600 mingdan ortiqni tashkil etdi [1]. Ushbu korxonalar YaIMning qariyb 56% ini shakllantirmoqda [2]. Biroq, Statistika agentligi ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda o‘rganilgan korxonalarning qariyb 35% i moliyaviy hisobotlarni yetarli darajada tahlil qilish imkoniyatiga ega emasligi, 42% i esa xarajatlarni optimallashtirish bo‘yicha samarali mexanizmlarga ega emasligi aniqlangan [3]. Bu holat, ayniqsa, bozor raqobati kuchayib borayotgan sharoitda, korxonalarning barqaror rivojlanishi va samarali faoliyat yuritishi uchun boshqaruv hisobining dolzarbligini ko‘rsatadi. Jahon miqyosida esa boshqaruv hisoboti tizimlariga investitsiyalar hajmi 2023-yilda 75 milliard dollarga yetgan [4], bu esa korxonalar faoliyatini optimallashtirishda ushbu tizimning global ahamiyatini ta’kidlaydi. Korxonalarning murakkab va o‘zgaruvchan iqtisodiy muhitda muvaffaqiyatli faoliyat yuritishi uchun moliyaviy va nomoliyaviy ma’lumotlarni tahlil qilish, samarali qarorlar qabul qilish hamda resurslarni maqsadli taqsimlash zarurati tobora ortib bormoqda. O‘zbekistonda korxonalarning 25% i moliyaviy tahlil va prognozlash bo‘yicha yetarli malakaga ega emasligi ularning bozor o‘zgarishlariga moslashishini cheklaydi [5]. Boshqaruv hisobi tizimining yo‘qligi yoki yetarli darajada takomillashtirilmaganligi natijasida korxonalar xarajatlarni nazorat qila olmaydi, byudjetni samarali boshqara olmaydi va strategik rejalashtirishda qiyinchiliklarga duch keladi. Shuningdek, ma’lumotlarning tarqoqligi va integratsiyaning yo‘qligi menejerlarga o‘z vaqtida va asoslangan qarorlar qabul qilishda to‘siq bo‘lmoqda. Bu esa korxonalar uchun raqobatbardoshlikni yo‘qotish, foyda marjalarining pasayishi va hatto bozor ulushini yo‘qotish xavfini keltirib chiqaradi. Boshqaruv hisobi masalalari xalqaro miqyosda ko‘plab taniqli olimlar tomonidan chuqur o‘rganilgan. Robert S. Kaplan va H. Thomas Johnson (1987) o‘zlarining “Relevant Lost” nomli asarlarida an’anaviy xarajatlarni hisoblash usullari zamonaviy ishlab chiqarish sharoitida yetarli emasligini ta’kidlab, faoliyatga asoslangan xarajatlarni hisoblash (ABC) usulini ilgari surganlar [6]. Gary Cokins (2001) “Activity-Based Cost Management” asarida ABC usulining amaliy qo‘llanilishi va korxona samaradorligini oshirishdagi rolini batafsil yoritg ...