KURS ISHI

KIRISH Kredit savdo markazlari va muddatli toʻlov tizimlari Oʻzbekistonda aholining isteʼmol talabini qondirish va savdo aylanmasini oshirishda muhim rol oʻynamoqda. Oʻzbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda chakana savdo aylanmasi 365,2 trillion so‘mni tashkil etgan bo‘lib, bu 2022-yilga nisbatan 8,8% o‘sishni ko‘rsatadi [1]. Mazkur o‘sishda muddatli to‘lov xizmatlarining ulushi ham sezilarli darajada ortib bormoqda, chunki aholi uchun yirik xaridlarni birdaniga amalga oshirish o‘rniga, ularni bo‘lib-bo‘lib to‘lash imkoniyati yanada jozibador bo‘lmoqda. Global miqyosda ham onlayn muddatli to‘lov (Buy Now, Pay Later – BNPL) bozorining hajmi 2023-yilda 204 milliard AQSh dollarini tashkil etib, 2030-yilga borib 1,4 trillion AQSh dollariga yetishi kutilmoqda, bu esa yiliga o‘rtacha 26,1% o‘sishni anglatadi [2]. Bu tendensiya Oʻzbekiston bozoriga ham taʼsir koʻrsatib, savdo markazlari uchun raqobatbardoshlikni oshirishda va mijozlar bazasini kengaytirishda muddatli to‘lov tizimlarining ahamiyatini yanada oshirmoqda. Bugungi kunda kredit savdo markazlarining samarali ishlashi ko‘p jihatdan ularning ma’lumotlarni qayta ishlash va boshqarish qobiliyatiga bog‘liq. Mavjud ma’lumotlar bazalari ko‘pincha eskicha texnologiyalar asosida qurilgan bo‘lib, ma’lumotlarni samarali boshqarish, xavfsizlikni ta’minlash, real vaqt rejimida tahlil qilish va mijozlar ehtiyojlarini prognozlashda yetarlicha moslashuvchan emas. Ushbu muammolar sababli, savdo markazlari mijozlarga tezkor xizmat ko‘rsatishda, kredit riskini baholashda va inventarizatsiyani optimallashtirishda qiyinchiliklarga duch kelmoqdalar. Natijada, operatsion xarajatlar ortishi, mijozlar noroziligi va potentsial yo‘qotishlar yuzaga kelishi mumkin. Shu bois, kredit savdo markazlari uchun zamonaviy va funksional ma’lumotlar bazasi yaratish orqali yuqorida qayd etilgan muammolarni hal qilish, operatsion samaradorlikni oshirish va mijozlarga yanada sifatli xizmat ko‘rsatish dolzarb vazifa hisoblanadi. Ma'lumotlar bazasini yaratish va boshqarish sohasidagi tadqiqotlar uzoq tarixga ega bo'lib, jahon miqyosida ko'plab olimlar bu yo'nalishda salmoqli hissa qo'shgan. Edgar F. Codd (1970) IBM kompaniyasida ishlayotib, relyatsion ma’lumotlar bazasi modelini taklif qildi va ma’lumotlar butunligi, normalizatsiya shakllari kabi fundamental tamoyillarni ishlab chiqdi [5]. C.J. Date (1981) o ...