KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasi Innovatsion rivojlanish vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, fan va texnologiyalar sohasidagi davlat xarajatlari yalpi ichki mahsulotning 0.2% ini tashkil etadi, bu esa ilm-fanni rivojlantirishga qaratilgan investitsiyalarning hali ham yuqori salohiyatga ega ekanligini ko‘rsatadi [1]. Fizika sohasidagi fundamental tadqiqotlar, xususan, kvant mexanikasi va statistik nazariya bo‘yicha izlanishlar, yangi texnologiyalarni yaratish va innovatsion mahsulotlar ishlab chiqarish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Global miqyosda kvant texnologiyalari bozorining hajmi 2023-yilda 10.1 mlrd dollarni tashkil etgan va 2030-yilga borib bu ko‘rsatkich 65 mlrd dollardan oshishi prognoz qilinmoqda, bu esa ushbu sohaga bo‘lgan qiziqish va sarmoyalarning keskin o‘sayotganligidan dalolat beradi [2]. Vodorod atomining kvant mexanikasi asoslarini chuqur o‘rganish va issiqlik sig‘imining statistik nazariyasini tahlil qilish, ayniqsa, energetika, materialshunoslik va kvant kompyuterlari kabi sohalarda muhim amaliy tatbiqlarga ega bo‘lib, mamlakatimizning ilmiy-texnik salohiyatini oshirishga hissa qo‘shadi. Bugungi kunda nazariy fizikaning ushbu sohalarida hal etilmagan bir qator muammolar mavjud. Xususan, kvant tizimlarining murakkab o‘zaro ta’sirlarini aniq modellashtirish, yuqori haroratlarda materiallarning issiqlik sig‘imini mikroskopik darajada tushuntirish va kvant ko‘p zarrali tizimlarning statistik xususiyatlarini bashorat qilish kabi masalalar hali ham olimlar diqqat markazida turibdi. Vodorod atomining nazariy modeli nisbatan yaxshi o‘rganilgan bo‘lsa-da, tashqi maydonlar ta’siridagi uning xatti-harakatlari va kvant-maydon nazariyasi doirasidagi nozik effektlarni tahlil qilish chuqur izlanishlarni talab qiladi. Bundan tashqari, issiqlik sig‘imining statistik nazariyasi qattiq jismlar uchun Debay va Eynshteyn modellarida muvaffaqiyatli qo‘llanilgan bo‘lsa-da, murakkab molekulyar tizimlar va past o‘lchamli materiallar uchun aniq va universal modellarni yaratish dolzarb vazifa bo‘lib qolmoqda. Ushbu tadqiqot mazkur bo‘shliqlarni qisman to‘ldirishga qaratilgan. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi bo‘yicha jahon miqyosida ko‘plab fundamental ishlar amalga oshirilgan. Maks Plank (1900) kvant nazariyasining asoslarini yaratib, qora jism nurlanishini tushuntirishda energiya diskret qismlar (kvantlar) orqali tarqalishini ko‘rsatdi [3]. Nils Bor (1913) vodo ...