KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasida 2023-yilda mahalliy budjetlar daromadlari umumiy davlat budjetining 42% ini tashkil etib, qariyb 140 trillion so‘mga yetdi, bu ko‘rsatkich 2022-yilga nisbatan 18% ga o‘sganligini ko‘rsatadi [1]. Xususan, Qoraqalpog‘iston Respublikasi va viloyatlar mahalliy budjetlari ijrosi joylarda ijtimoiy-iqtisodiy dasturlarni moliyalashtirishda muhim rol o‘ynaydi. Misol uchun, 2022-yilda Toshkent shahrining mahalliy budjet daromadlari 35 trillion so‘mdan oshib, shahar infratuzilmasini rivojlantirishga yo‘naltirilgan bo‘lsa, Sirdaryo viloyatida bu ko‘rsatkich 4 trillion so‘m atrofida bo‘lib, asosan qishloq xo‘jaligi va ijtimoiy soha xarajatlarini qoplagan [2]. Ushbu raqamlar mahalliy budjet daromadlarining nafaqat hajmi, balki ularni samarali shakllantirish, prognozlash va g‘azna ijrosini nazorat qilish mexanizmlarini takomillashtirish zaruratini yaqqol ko‘rsatadi, chunki bu jarayonlarning shaffofligi va samaradorligi aholi turmush darajasiga bevosita ta’sir qiladi. Bugungi kunda O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan budjet-soliq siyosati islohotlari doirasida mahalliy budjetlarning moliyaviy mustaqilligini oshirishga katta e’tibor qaratilmoqda, ammo budjet daromadlarini prognozlashda aniqlikning yetishmasligi, soliq bazasini kengaytirish imkoniyatlaridan to‘liq foydalanilmasligi va g‘azna ijrosini monitoring qilishda zamonaviy raqamli texnologiyalarning integratsiyasidagi bo‘shliqlar kabi muammolar dolzarb bo‘lib qolmoqda [3]. Ayniqsa, hududiy iqtisodiy o‘ziga xosliklarni hisobga olgan holda daromadlarni prognozlash metodologiyasini takomillashtirish, soliq turlari bo‘yicha tushumlarning barqarorligini ta’minlash va budjet mablag‘larining maqsadli sarflanishini nazorat qilish mexanizmlarini kuchaytirish mahalliy hokimiyat organlari oldida turgan asosiy vazifalardan hisoblanadi. Shuningdek, xalqaro amaliyotda qo‘llaniladigan ilg‘or fiskal federalizm prinsiplarini O‘zbekiston sharoitlariga moslashtirish va ularni mahalliy budjet daromadlarini shakllantirish jarayoniga integratsiya qilish mahalliy darajada moliyaviy barqarorlikni mustahkamlashga xizmat qiladi. Mahalliy budjet daromadlari g‘azna ijrosi hisobining nazariy va amaliy jihatlari bo‘yicha xalqaro miqyosda ko‘plab tadqiqotlar o‘tkazilgan. Richard Musgrave (1959) o‘zining “Jamoat moliyasi nazariyasi” asarida fiskal federalizmning asosiy prinsiplarini ishlab chiqib, davlatning turli ...