KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasida 2023-yilda jami 270 mingdan ortiq tadbirkorlik subyektlari ro‘yxatga olingan bo‘lib, bu 2022-yilga nisbatan 10.5% o‘sishni ko‘rsatadi [1]. Shartnomaviy munosabatlar fuqarolik-huquqiy munosabatlarning asosini tashkil etar ekan, ularning soni va murakkabligi ham mutanosib ravishda ortib bormoqda. Xususan, tabiiy monopoliya sharoitida faoliyat yurituvchi subyektlar, kommunal xizmat ko‘rsatuvchi tashkilotlar hamda davlat buyurtmachilari ishtirokidagi shartnomalar soni yildan yilga oshmoqda [2]. Masalan, 2022-yilda O‘zbekistonda kommunal xizmatlar sohasida 18.3 milliondan ortiq iste’molchi shartnomalari tuzilgan, bu esa aholi va biznes uchun majburiy shartnomalarning keng tarqalganligini ko‘rsatadi [3]. Mazkur holatda shartnoma erkinligi printsipi bilan bir qatorda, ayrim hollarda qonuniy majburiyat asosida shartnoma tuzish zarurati yuzaga keladi. Ushbu majburiy shartnomalar, ayniqsa, bozor iqtisodiyotining o‘ziga xos xususiyatlari, xususan, monopoliya va tabiiy monopoliya sharoitida iste’molchilar huquqlarini himoya qilishda muhim ahamiyat kasb etadi [4]. Jahon miqyosida esa majburiy shartnomalar orqali tartibga solinadigan xizmatlar sektori har yili o‘rtacha 7-8% o‘sib, 2023-yilda 5 trillion dollardan ortiq hajmga yetdi, bu esa ushbu mexanizmning global iqtisodiyotdagi muhim rolini tasdiqlaydi [5]. Majburiy shartnoma tuzish instituti o‘zining ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyati bilan ajralib turadi, chunki u nafaqat iste’molchilarning asosiy ehtiyojlarini qondirishni ta’minlaydi, balki adolatli raqobat muhitini shakllantirishga ham xizmat qiladi. Biroq, amaliyotda majburiy shartnoma tuzish bilan bog‘liq bir qator muammolar mavjud. Jumladan, ba’zi holatlarda shartnoma shartlarining adolatsizligi, majburiy shartnomani tuzishdan bosh tortish, monopol subyektlarning ustun mavqeidan foydalanib shartnoma erkinligini cheklash, hamda nizolarni hal qilishda samarali mexanizmlarning yetishmasligi kuzatiladi [6]. Bu holatlar iste’molchilarning huquqlarini buzilishiga olib kelishi bilan birga, xo‘jalik subyektlari o‘rtasidagi munosabatlarda ham ishonchsizlikni keltirib chiqaradi. Majburiy shartnoma institutini takomillashtirish zarurati, shuningdek, raqamlashtirish jarayonlari va global iqtisodiy o‘zgarishlar sharoitida yanada dolzarblik kasb etmoqda. O‘zbekiston kontekstida, ayniqsa kommunal xizmatlar, transport va energiya ta’minoti sohalarid ...