KURS ISHI

KIRISH Hozirgi o‘zbek adabiy tilidagi frazeologik birliklarning grammatik tabiatini chuqur tadqiq etish, tilshunoslik sohasida tobora dolzarb tus olmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi Tilshunoslik instituti (2023) ma’lumotlariga ko‘ra, so‘nggi besh yilda o‘zbek tilining izohli lug‘atlarida qayd etilgan frazeologik birliklar soni o‘rtacha 15% ga oshgan, bu ularning til tizimida faol qo‘llanilishi va boyib borayotganligini ko‘rsatadi [1]. Shuningdek, Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi (2024) hisobotlarida qayd etilishicha, O‘zbekiston oliy ta’lim muassasalarida filologiya yo‘nalishida himoya qilingan dissertatsiyalar ichida frazeologiyaga oid ishlar ulushi 2023-yilda 8% ni tashkil etgan, bu esa sohaga bo‘lgan ilmiy qiziqishning ortayotganligidan dalolat beradi [2]. Jahon tilshunoslik tadqiqotlarida frazeologiya va idiomatik iboralar bo‘yicha e’lon qilingan ilmiy maqolalar soni 2022-yilda 12 mingdan oshgan bo‘lib, Xalqaro Tilshunoslik Assotsiatsiyalari (2023) ma’lumotlariga ko‘ra, bu ko‘rsatkich so‘nggi o‘n yilda 25% o‘sishni ko‘rsatmoqda, bu esa global miqyosda frazeologiya muammolariga e’tiborning kuchayganini aks ettiradi [3]. Ushbu raqamlar frazeologik birliklarning nafaqat tilning estetik va ifodali qatlami sifatida, balki uning ichki grammatik mexanizmlarini tushunish uchun ham fundamental ahamiyatga ega ekanligini isbotlaydi. Ushbu mavzuning hozirgi zamonda ayniqsa muhim ahamiyat kasb etishining asosiy sababi, frazeologik birliklarning zamonaviy o‘zbek tilidagi dinamik o‘zgarishlari va ularning grammatik mohiyatini to‘liq tushunmaslik natijasida yuzaga kelayotgan muammolardir. An’anaviy tilshunoslikda frazeologik birliklarga asosan leksik-semantik jihatdan yondashilgan, ularning murakkab grammatik tabiati, xususan, morfologik o‘zgaruvchanligi, gapdagi sintaktik funksiyalari va valensiyasi yetarlicha chuqur o‘rganilmagan. Frazeologik birliklarni nutqda noto‘g‘ri qo‘llash, ularning ma’nosini buzish yoki sintaktik konstruksiyalarga moslashtira olmaslik til madaniyatining pasayishiga olib kelishi mumkin. Shuningdek, bu boradagi ilmiy bo‘shliqlar sun’iy intellekt va tabiiy tilni qayta ishlash (NLP) texnologiyalarini o‘zbek tiliga tatbiq etishda jiddiy to‘siq bo‘lib xizmat qiladi, chunki tizimlar frazeologik birliklarning grammatik strukturasini tushunishda qiyinchiliklarga duch keladi. Tilni o‘qitish metodikalarida ham frazeologik b ...