KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda mamlakatda mehnat unumdorligi o‘sish sur’atlari 5.8% ni tashkil etgan bo‘lsa-da [1], bu ko‘rsatkich rivojlangan mamlakatlardagi o‘rtacha 10-12% dan ancha pastdir [2]. Shu bilan birga, 2024-yil boshida o‘rtacha oylik ish haqi 4.7 million so‘mga yetganiga qaramay [3], uning mehnat unumdorligiga bevosita mutanosibligi bo‘yicha tizimli mexanizmlar to‘liq shakllanmagan. Jahon Banki hisobotlariga ko‘ra, mehnat unumdorligini oshirish O‘zbekistonda yalpi ichki mahsulot (YIM) o‘sishining asosiy drayveri bo‘lib, kelgusi besh yilda bu orqali YIMga qo‘shimcha 3-4% o‘sish sur’atini ta’minlash imkoniyati mavjud [4]. Bu esa, ish haqi tizimlarini mehnat unumdorligi ko‘rsatkichlari bilan bog‘lash orqali erishilishi mumkin bo‘lgan iqtisodiy samaradorlikning ulkan salohiyatidan dalolat beradi. Mazkur tadqiqot mavzusi bugungi kunda O‘zbekiston iqtisodiyoti uchun alohida dolzarblikka ega. Mamlakat modernizatsiya va raqamlashtirish jarayonida, ishlab chiqarish samaradorligini oshirish, xodimlarni rag‘batlantirish va inson kapitali sifatini yaxshilash ustuvor vazifa hisoblanadi. Amaldagi ish haqi tizimlarining ko‘pincha mehnat unumdorligi bilan yetarlicha bog‘lanmaganligi sababli, xodimlarning motivatsiyasi pasayishi, korxonalarda resurslardan samarasiz foydalanish va natijada umumiy iqtodiy o‘sishning sekinlashishi kuzatilmoqda [5]. Shu bois, mehnat unumdorligi va ish haqi o‘rtasidagi optimal muvozanatni topish, shuningdek, samarali rag‘batlantirish mexanizmlarini ishlab chiqish orqali korxonalarning raqobatbardoshligini oshirish va aholi turmush darajasini yaxshilash muhim iqtisodiy va ijtimoiy zaruriyatga aylanmoqda. Ushbu muammolarning chuqur tahlili va amaliy yechimlar taklif etish, mamlakat iqtisodiy salohiyatini to‘liq ro‘yobga chiqarishga xizmat qiladi. Mehnat unumdorligi va ish haqi o‘rtasidagi bog‘liqlik masalasi iqtisodiyot nazariyasida uzoq vaqtdan beri muhokama qilib kelinayotgan markaziy mavzulardan biridir. Bu borada X. Levins (1987) o‘z tadqiqotlarida marginal unumdorlik nazariyasini kengaytirdi va resurslarga, shu jumladan mehnatga to‘lanadigan to‘lovlar uning marginal mahsulotiga teng bo‘lishi kerakligini isbotladi [6]. A. Spenser (1994) esa inson kapitali nazariyasini rivojlantirib, bilim, ko‘nikma va qobiliyatlarga qilingan investitsiyalar mehnat unumdorligini oshirish orq ...