KURS ISHI

KIRISH Bugungi globallashuv va raqobat shiddati ortib borayotgan sharoitda, korxonalarning samarali faoliyat yuritishi va uzoq muddatli barqarorligini ta'minlashda xarajatlarni boshqarish alohida ahamiyat kasb etmoqda. O'zbekiston Respublikasi Statistika agentligi (2023) ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda mamlakat iqtisodiyotida o'sish sur'atlari 6% dan oshgan bo'lsa-da [1], korxonalar soni 600 mingdan ziyodni tashkil etib, ularning ko'pchiligi qat'iy narx va sifat talablari ostida ishlamoqda. Xususan, sanoat ishlab chiqarishi hajmi qariyb 14% ga o'sganligi [1] va raqamli iqtisodiyotning ulushi YIMda 5% ga yaqinlashganligi [2] sharoitida murakkab xarajat tuzilmalarini samarali taqsimlash masalasi yanada dolzarblashmoqda. Jahon banki (2022) hisobotida qayd etilishicha, rivojlanayotgan mamlakatlardagi korxonalarning o'rtacha rentabellik ko'rsatkichlari xarajatlarni noto'g'ri taqsimlash oqibatida 10-15% ga pasayishi mumkin [3], bu esa investitsion jozibadorlikka salbiy ta'sir ko'rsatadi. Ushbu raqamlar xarajatlarni taqsimlashda menejerlarning mustaqil va asosli qarorlar qabul qilishi nafaqat ichki samaradorlikni oshirish, balki bozor ulushini saqlab qolish va kengaytirish uchun ham muhim ekanligini ko'rsatadi. Menejerlarning xarajatlarni taqsimlashda mustaqil qaror qabul qilishi korxona faoliyatining moslashuvchanligi va tezkorligini oshirishda hal qiluvchi rol o'ynaydi. Bugungi kunda yirik korxonalarning bo'linmalari va sho''ba korxonalari ko'plab xarajat markazlariga ega bo'lib, har bir bo'linma o'zining operatsion xususiyatlariga ega. Markazlashgan qaror qabul qilish tizimi ko'pincha jarayonni sekinlashtiradi va mahalliy sharoitlarni inobatga olmagan holda noto'g'ri resurs taqsimotiga olib kelishi mumkin. Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, samarali markazlashtirilmagan qarorlar qabul qilish tizimiga ega bo'lgan kompaniyalar raqobatdoshlariga nisbatan 8-12% ga yuqori operatsion samaradorlikka erishadi [4]. O'zbekistonda esa, iqtisodiy islohotlar davrida korxonalarga ko'proq mustaqillik berish tendensiyasi kuchayganiga qaramay, xarajatlarni taqsimlashda menejerlarning qaror qabul qilish vakolatlari doim ham aniq belgilanmagan yoki amalda to'liq qo'llanilmaydi. Bu esa menejment hisobining samaradorligini pasaytirib, resurslarning maqsadsiz sarflanishiga olib kelishi mumkin bo'lgan muammolarni keltirib chiqaradi. Mavzuning o'rganilganlik darajasi jahon iqtisodiyot ...