KURS ISHI

KIRISH Metallarni egish texnologiyalari jahon bozorida ulkan salohiyatga ega bo‘lib, 2023-yilda uning hajmi 220 milliard dollarni tashkil etdi va 2028-yilga borib 350 milliard dollarga yetishi prognoz qilinmoqda [1]. Bu o‘sish avtomobilsozlik, aviatsiya, qurilish va qishloq xo‘jaligi mashinasozligi kabi sohalardagi yuqori talab bilan bog‘liq. O‘zbekistonda esa so‘nggi besh yilda metall buyumlar ishlab chiqarish hajmi o‘rtacha 12-15% ga o‘sib, mahalliy sanoatning ushbu texnologiyalarga bo‘lgan ehtiyojini oshirmoqda [2]. Xususan, 2023-yilda avtomobil komponentlari ishlab chiqarish 18% ga, qishloq xo‘jaligi texnikasi ishlab chiqarish esa 14% ga o‘sgan [3]. Bu ko‘rsatkichlar metallarni egishning yuqori aniqlikdagi va samarali usullarini joriy etishga bo‘lgan zaruratni yaqqol ko‘rsatmoqda. Ushbu mavzu bugungi kunda ayniqsa dolzarb hisoblanadi, chunki global raqobatbardoshlik sharoitida mahsulot tannarxini kamaytirish, ishlab chiqarish samaradorligini oshirish va yuqori sifatli mahsulotlar ishlab chiqarish metallarni egish jarayonlarini optimallashtirish bilan bevosita bog‘liq. Amalda, metallarni egish jarayonida yuzaga keladigan ortga qaytish (Springback), yoyilish (Thinning) va egish kuchi (Bending force) kabi muammolar hanuzgacha to‘liq hal etilmagan. Yuqori aniqlikdagi komponentlarni ishlab chiqarishda ushbu muammolar mahsulot sifati va ishlash muddatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi, material sarfini oshiradi va qo‘shimcha qayta ishlash xarajatlarini keltirib chiqaradi. Bundan tashqari, yangi avlod materiallari, xususan, yengil qotishmalar (Alyuminiy, Magniy, Titan asosidagi) bilan ishlashda an’anaviy egish usullari cheklovlarga ega bo‘lib, ularni samarali egish uchun yangi yondashuvlar va texnologiyalar talab etilmoqda. Metallarni egish nazariyasi va amaliyoti bo‘yicha jahon olimlari tomonidan ko‘plab tadqiqotlar o‘tkazilgan. Masalan, X.J. Shi (2018) o‘z tadqiqotida chekli elementlar usuli (FEM) yordamida ortga qaytish (Springback) hodisasini oldindan bashorat qilish modelini ishlab chiqdi va ushbu modelning egish jarayonini optimallashtirishdagi samaradorligini isbotladi [5]. K. Lange (2019) metallarni egishda materialning quvvat egiluvchanligini oshirish yo‘llarini o‘rgandi va egish jarayonida yuzaga keladigan ichki kuchlanishlarning taqsimlanishini tahlil qildi [6]. J.C. Lee (2020) esa egish momentining egilgan detalning sifatiga ta’sirini o‘rganib, egish j ...