KURS ISHI

KIRISH Togʻ jinslari mexanikasi va geologik injeneriya sohasida metamorfik togʻ jinslarining xossalari, ayniqsa ularning tuzilishi, geologik inshootlarning barqarorligi va foydali qazilmalarni qazib olish samaradorligi uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega. Jahon miqyosida konchilik sanoati bozori hajmi 2023-yilda taxminan 1,9 trillion dollarni tashkil etdi va 2032-yilga borib bu ko‘rsatkich 2,7 trillion dollarga yetishi prognoz qilinmoqda, bu esa ushbu sohaga bo‘lgan talabning ortib borayotganini ko‘rsatadi [1]. O‘zbekiston sharoitida tog‘-kon sanoati mamlakat iqtisodiyotining muhim ustunlaridan biri hisoblanadi. O‘zbekiston Davlat statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda sanoat ishlab chiqarish hajmining 27,6 foizi tog‘-kon sanoati hissasiga to‘g‘ri kelgan [2]. Ayniqsa, tog‘ jinslarining mexanik xossalari to‘g‘risidagi aniq ma’lumotlar, shu jumladan metamorfik jinslarning murakkab tuzilishini tushunish, ulkan iqtisodiy qiymatga ega ob’ektlar, masalan, yer osti shaxtalari, gidrotexnik inshootlar va yo‘l tunnellarini loyihalashda xatarlarni kamaytirishga xizmat qiladi. Metamorfik jinslarning tuzilish xususiyatlarini chuqur o‘rganish konchilik jarayonlarida xavfsizlikni oshirish, xarajatlarni optimallashtirish va resurslardan oqilona foydalanish imkoniyatini beradi. Hozirgi kunda metamorfik tog‘ jinslari tuzilishining xilma-xilligini tizimli ravishda tasniflash va ularning mexanik xususiyatlariga ta’sirini baholashda bir qator hal etilmagan muammolar mavjud. Jumladan, foliatsiya va lineatsiya kabi murakkab tuzilmalarning tog‘ jinsining anizotropik xossalariga ta’siri yetarlicha o‘rganilmagan. Shuningdek, metamorfik fasieslarning turli xil metamorfizm sharoitida hosil bo‘ladigan jinslarning mexanik xususiyatlariga ta’sirini miqdoriy jihatdan baholashda metodologik bo‘shliqlar mavjud. Mavjud modellar ko‘pincha ideal sharoitlar uchun ishlab chiqilgan bo‘lib, real geologik sharoitlardagi murakkabliklarni to‘liq aks ettira olmaydi. Ushbu kamchiliklar tog‘ jinslarining xavfsizlik va samaradorlikni ta’minlovchi geologik inshootlar qurilishidagi prognozlash qobiliyatini cheklaydi, bu esa yanada chuqur va amaliy tadqiqotlarni talab qiladi. Metamorfik tog‘ jinslarining tuzilishi va ularning mexanik xususiyatlari bo‘yicha dunyo miqyosida ko‘plab ilmiy ishlar olib borilgan. Jean-Marc Montel (1998) o‘z tadqiqotlarida metamorfik minerallarning o‘sish kinetikasi ...