KURS ISHI

KIRISH Jahon miqyosida meva mahsulotlari bozori global oziq-ovqat sanoatining ajralmas qismi bo‘lib, 2023-yilda uning hajmi 1,2 trillion AQSH dollarini tashkil etgan va 2028-yilga borib 1,6 trillion AQSH dollariga yetishi prognoz qilinmoqda [1]. Bu sektor jahon oziq-ovqat xavfsizligini ta'minlashda, iqtisodiy barqarorlikni mustahkamlashda va qishloq xo‘jaligi daromadlarini oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Biroq, mevalarni turli kasalliklar bilan zararlanishi har yili global hosilning o‘rtacha 20-40% gacha yo‘qotilishiga sabab bo‘lib, bu taxminan 240-480 milliard AQSH dollari miqdoridagi iqtisodiy zararni keltirib chiqaradi [2]. O‘zbekistonda ham meva-sabzavotchilik agrar sektorni rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda meva va rezavorlar yetishtirish hajmi 3,5 million tonnadan oshgan bo‘lsa-da [3], kasalliklar tufayli umumiy hosilning 15-25% gacha yo‘qotilishiga olib kelmoqda. Bu ko‘rsatkich mamlakatning eksport salohiyatini pasaytirib, ichki bozorda narxlar beqarorligini keltirib chiqarmoqda. Ushbu kurs ishining mavzusi, ya’ni mevalarni kasalliklari va ular keltirib chiqaradigan zararni o‘rganish hozirgi kunda juda dolzarb hisoblanadi. Chunki, iqlim o‘zgarishlari, yangi patogenlarning paydo bo‘lishi va tarqalishi, shuningdek, dehqonchilik usullarining intensifikatsiyasi meva kasalliklari muammosini yanada chuqurlashtirmoqda [5]. Mavjud kurash usullari ko‘pincha qimmatga tushadi, atrof-muhitga salbiy ta’sir ko‘rsatadi yoki yetarli darajada samarali emas. Integratsiyalashgan Zararkunandalarga qarshi kurash (IPM) strategiyalarini joriy etishga qaratilgan harakatlarga qaramay, amaliyotda ularning to‘liq qo‘llanilishi va samaradorligini baholash borasida hali ko‘plab hal etilmagan muammolar mavjud. Ayniqsa, kasalliklarning etiologiyasi, epidemiologiyasi va ularga qarshi kurashning iqtisodiy samaradorligini chuqur tahlil qilish orqali hosil yo‘qotishlarini kamaytirish va meva yetishtiruvchilarning barqaror daromadini ta’minlash imkoniyatlari kengayishi mumkin. Mavzuning o‘rganilganlik darajasiga nazar tashlaydigan bo‘lsak, meva kasalliklari bo‘yicha xalqaro miqyosda ko‘plab muhim tadqiqotlar o‘tkazilgan. Masalan, J. L. Jones (2018) pomidor va boshqa mevalarning bakterial kasalliklari, xususan, "bakterial dog‘" kasalligining genetik xususiyatlarini va unga qarshi ...