KURS ISHI

KIRISH 2023-yilda global nomoddiy aktivlar bozorining hajmi 88,5 trillion AQSH dollariga yetdi, bu umumiy korporativ aktivlarning taxminan 90% ini tashkil etadi [1]. O'zbekistonda esa, Intellektual mulk agentligi ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda berilgan patentlar soni 2500 dan oshib, avvalgi yilga nisbatan 15% o'sishni ko'rsatdi, brend qiymati 100 million dollardan yuqori bo'lgan mahalliy kompaniyalar soni esa 5 tadan 8 taga yetdi [2]. Bu ko'rsatkichlar nomoddiy aktivlarning zamonaviy iqtisodiyotda, xususan O'zbekistonning innovatsion rivojlanish strategiyasida naqadar markaziy o'rin egallayotganini yaqqol ko'rsatadi. Ushbu tendensiya, shuningdek, korxonalarning raqobatbardoshligini oshirishda intellektual kapitalning hal qiluvchi rolini ta'kidlaydi, bu esa ularning to'g'ri hisobini yuritish, baholash va boshqarish mexanizmlarini takomillashtirish zaruratini keltirib chiqaradi. Nomoddiy aktivlar hisobi xalqaro miqyosda ham, milliy darajada ham haligacha to'liq o'rganilmagan va bir qator metodologik muammolarga duch kelmoqda. Masalan, nomoddiy aktivlarni dastlabki tan olish va baholash, ayniqsa ichki yaratilgan brendlar yoki nou-xau kabi aktivlarni kapitallashtirishda aniq mezonlarning yo'qligi kompaniyalarning moliyaviy hisobotlarida ushbu aktivlarning haqiqiy qiymatini aks ettirishni qiyinlashtirmoqda [3]. O'zbekistonda esa Buxgalteriya Hisobi Milliy Standartlari (BHMS) va Xalqaro Moliyaviy Hisobot Standartlari (XFHS) o'rtasidagi nomuvofiqliklar, shuningdek, intellektual mulk huquqlarini himoya qilish va ularning iqtisodiy aylanmasini ta'minlash bo'yicha huquqiy-me'yoriy bazadagi ayrim bo'shliqlar mazkur aktivlarning to'liq salohiyatini ro'yobga chiqarishga to'siq bo'lmoqda [4]. Shuning uchun, nomoddiy aktivlar hisobini xalqaro standartlar asosida takomillashtirish, ularni baholash va boshqarish bo'yicha samarali mexanizmlarni ishlab chiqish O'zbekiston iqtisodiyoti uchun dolzarb vazifa hisoblanadi. Nomoddiy aktivlar hisobi va ularni baholash masalalari bo'yicha jahon ilmiy adabiyotida muhim tadqiqotlar olib borilgan. Stivener (Stephenson, 2018) o'z ishlarida korporativ qiymatni yaratishda nomoddiy aktivlarning rolini o'rgangan va ularni moliyaviy hisobotlarda to'g'ri aks ettirish usullarini taklif qilgan [5]. Levn (Lev, 2019) intellektual kapitalni baholashning turli yondashuvlarini tahlil qilib, uning moliyaviy ko'rsatkichlarga ta'sirini miqdoriy jiha ...