KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonning konchilik sanoati so'nggi yillarda sezilarli o'sishni namoyish etib, mamlakat iqtisodiyotining muhim drayverlaridan biriga aylandi. O'zR Geologiya va Mineral resurslar davlat qo'mitasi ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda qazib olingan minerallar hajmi 2022-yilga nisbatan 12.5% ga oshgan bo'lib, bu sohaning jadal rivojlanishidan dalolat beradi [1]. Xususan, oltin qazib olish hajmi 2023-yilda 100 tonnadan oshgani holda, dunyoda etakchi davlatlar qatoridan joy oldi [2]. Mis, uran va nodir metallar kabi boshqa qazilma boyliklarning qazib olinishi ham izchil ortib bormoqda, bu esa sohaga investitsiyalarning jalb qilinishiga va yangi texnologiyalarning joriy etilishiga zamin yaratmoqda [3]. Global miqyosda esa, tog'-kon sanoati bozor hajmi 2023-yilda 1.8 trillion AQSH dollarini tashkil etib, 2030-yilga borib 2.7 trillion AQSH dollariga yetishi prognoz qilinmoqda, bu esa har yili o'rtacha 5.2% o'sishni anglatadi [4]. Bunday sharoitda, qazish ishlarining samaradorligini oshirish, xarajatlarni optimallashtirish va xavfsizlikni ta'minlash muhim strategik vazifa hisoblanadi. Shu bilan birga, konchilik sohasidagi dolzarb muammolar ham mavjud bo'lib, ularni hal etish konlarning barqaror va samarali ishlashini ta'minlash uchun zarurdir. Masalan, konlarda qo'llanilayotgan eskirgan texnologiyalar va uskunalar ishlab chiqarish samaradorligini pasaytirib, energiya sarfini oshirmoqda [5]. Shuningdek, tog' jinslarining geomekanik xususiyatlarini yetarli darajada hisobga olmaslik, qazish ishlarida xavfsizlik risklarini oshirib, baxtsiz hodisalarga sabab bo'lishi mumkin [6]. Ochiq va yopiq konlarda qazish ishlarini optimallashtirishda atrof-muhitga ta'sirni kamaytirish, chiqindilarni boshqarish va resurslardan oqilona foydalanish masalalari ham dolzarb bo'lib qolmoqda [7]. Mavjud texnik-iqtisodiy asoslash mexanizmlarida risk tahlili va moliyaviy barqarorlikni kompleks baholash bo'yicha metodologik bo'shliqlar ham mavjud bo'lib, bu investitsiya qarorlari qabul qilishda noaniqliklarni yuzaga keltirmoqda. Konlarda qazish ishlarini o'rganish bo'yicha jahon miqyosida ko'plab ilmiy tadqiqotlar olib borilgan. Masalan, J. Smith (2018) o'z tadqiqotida ochiq konlarda tog' jinslarini qazib olish texnologiyalarining samaradorligini oshirish bo'yicha yangi modellarni taklif etgan, bu modellar ishlab chiqarish xarajatlarini 8-12% ga kamaytirish imkonini bergan [8]. K. Le ...