KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda atmosferaga chiqarilayotgan ifloslantiruvchi moddalar miqdori so'nggi 5 yilda o'rtacha 12% ga oshgan bo'lib, 2023-yilda bu ko'rsatkich 2,5 million tonnaga yetdi [1]. BMTning Atrof-muhit dasturi (UNEP) ma'lumotlariga ko'ra, global miqyosda ekologik muammolar tufayli yillik iqtisodiy zarar 3-4 trillion AQSH dollarini tashkil etmoqda, bu esa jahon yalpi ichki mahsulotining qariyb 4-5 foiziga tengdir [2]. Xususan, suv resurslarining tanqisligi va yer degradatsiyasi O'zbekistonning qishloq xo'jaligi sektori uchun jiddiy xavf tug'dirib, ushbu sohada hosildorlikni o'rtacha 8-10% ga kamaytirishi mumkin [3]. Bunday vaziyatda ekologik muammolarni ilmiy asosda tahlil qilish, ularning kelib chiqish sabablarini aniqlash va oqibatlarini bashorat qilish, shuningdek, samarali yechimlarni ishlab chiqish dolzarb ilmiy va amaliy vazifa hisoblanadi. Ekologik tizimlardagi murakkab jarayonlarni tushunish va boshqarish uchun matematik modellashtirishning ahamiyati tobora ortib bormoqda. An'anaviy empirik usullar bilan ekologik dinamikani to'liq qamrab olish va bashorat qilish qiyinlashgan bir sharoitda, oddiy differensial tenglamalar (ODT) yordamida yaratilgan modellar ekologik hodisalarning vaqt va makon bo'yicha o'zgarishlarini tahlil qilishda kuchli vosita bo'lib xizmat qiladi. Ushbu modellar yordamida populyatsiya dinamikasi, ifloslantiruvchi moddalarning tarqalishi, biologik xilma-xillikni saqlash va iqlim o'zgarishi kabi global ekologik muammolarni o'rganish mumkin. Biroq, mavjud modellarning ko'pchiligi ma'lum bir sharoitlarga moslashtirilgan bo'lib, O'zbekistonning o'ziga xos ekologik xususiyatlarini inobatga olgan holda qo'shimcha tadqiqotlar talab etiladi. Xususan, suv tanqisligi, sho'rlanish va havo ifloslanishi kabi mintaqaviy muammolarni aks ettiruvchi modellar yetarli darajada rivojlanmagan. Mavzuning o'rganilganlik darajasi bo'yicha jahon olimlari qatorida D'Ancona (1926) va Volterra (1926) birgalikda yirtqich-o'lja munosabatlarini tavsiflovchi mashhur Lotka-Volterra modelini ishlab chiqdilar, bu populyatsiya dinamikasini ODT yordamida o'rganishning asosini tashkil etdi [4]. Verhulst (1838) cheklangan resurslar sharoitida populyatsiya o'sishini tavsiflovchi logistik tenglamani kashf etdi, bu model populyatsiya biologiyasida keng qo'llaniladi [5]. Fisher (1937) va Kolmogorov-Petrovskiy-Piskunov (1937) tomonidan tarqalish-reaksiya tenglamalari ...