KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda oligopolistik bozorlarning ulushi iqtisodiyotning turli tarmoqlarida sezilarli darajada o'sib bormoqda, bu 2023-yil yakunlari bo'yicha ayrim muhim sohalarda 60% dan ortiq bozor konsentratsiyasini ko'rsatmoqda [1]. Jumladan, aloqa xizmatlari, yirik qurilish materiallari ishlab chiqarish, bank va moliya kabi sohalarda bir nechta yirik kompaniyalarning ustunligi yaqqol ko'zga tashlanadi. O'zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi ma'lumotlariga ko'ra, 2022-yilda bank sektoridagi aktivlarning 70% dan ortig'i eng yirik beshta bank hissasiga to'g'ri kelgan [2], bu esa mazkur sektorda oligopolistik tuzilmaning mavjudligidan dalolat beradi. Shuningdek, 2023-yilda mobil aloqa bozorida uchta asosiy operatorning umumiy abonentlar bazasidagi ulushi 95% dan oshgan [3], bu esa raqobatning cheklanganligini va strategik o'zaro ta'sirning yuqori ahamiyatga ega ekanligini anglatadi. Dunyo miqyosida esa, global neft va gaz bozorida top 5 kompaniya umumiy ishlab chiqarishning qariyb 30% ini tashkil etadi [4], texnologiya sohasida esa bir nechta gigantlar (masalan, Google, Apple, Amazon) trillion dollarlik bozor kapitallashuviga ega bo'lib, o'z sohalarida monopoliya yoki oligopoliya sharoitlarini yaratishmoqda [5]. Bu raqamlar oligopolistik bozor tuzilmalarining iqtisodiyotdagi beqiyos ahamiyatini va ularni tahlil qilishning dolzarbligini yaqqol ko'rsatib turibdi. Bugungi kunda, global iqtisodiyotda va O'zbekistonning o'sib borayotgan bozorlarida oligopolistik tuzilmalar tobora keng tarqalmoqda. Bunday bozorlarda cheklangan sonli yirik o'yinchilarning strategik qarorlari, narx belgilash, ishlab chiqarish hajmi va bozorga kirish-chiqish kabi masalalarda o'zaro bog'liqligi murakkab muammolarni keltirib chiqaradi. Bu esa kompaniyalar o'rtasida narxlar urushi, kartel kelishuvlari yoki boshqa noaniq strategik harakatlarga olib kelishi mumkin. Mavjud iqtisodiy modellarning ko'pchiligi raqobatning mukammal yoki monopolistik sharoitlarini tahlil qilishga qaratilgan bo'lib, oligopolistik bozorlarning o'ziga xos dinamikasini to'liq aks ettirmaydi. Aynan shu nuqtai nazardan, o'yinlar nazariyasi oligopolistik bozorlarda kompaniyalarning ratsional xulq-atvorini, ular qabul qiladigan strategik qarorlarning natijalarini va bozor muvozanatiga erishish mexanizmlarini tahlil qilish uchun eng samarali vosita bo'lib xizmat qiladi. Ushbu yondashuv orqali narxlar ...