KURS ISHI

KIRISH Kaliy gidroksid (oʻyuvchi kaliy) global kimyo sanoatida, ayniqsa sovun, deterjanlar, biotexnologiya, qishloq xoʻjaligi va neft-gaz sanoatida keng qoʻllanilishi sababli strategik ahamiyatga ega. Jahon bozorida oʻyuvchi kaliyning hajmi 2023-yilda taxminan 2.5 milliard AQSH dollarini tashkil etib, 2030-yilga borib yillik oʻrtacha 4.5% oʻsish bilan 3.8 milliard AQSH dollariga yetishi prognoz qilinmoqda [1]. Oʻzbekistonning kimyo sanoati ushbu tendensiyalardan chetda qolmay, mahalliy ishlab chiqarishni diversifikatsiya qilish va eksport salohiyatini oshirishga intilmoqda. 2022-yilda Oʻzbekistonda asosiy kimyoviy moddalar ishlab chiqarish hajmi umumiy sanoat ishlab chiqarishining 12% dan ortigʻini tashkil etgan boʻlib [2], ayniqsa "Oʻzkimyosanoat" AJ tizimida oʻyuvchi kaliyga boʻlgan talabning 2025-yilgacha 15% ga oʻsishi kutilmoqda [3]. Bu oʻyuvchi kaliy ishlab chiqarishni optimallashtirish va uning energiya samaradorligini oshirish masalasini mahalliy sanoat uchun dolzarb vazifaga aylantiradi. Oʻyuvchi kaliy ishlab chiqarish jarayonlari energiya sarfi yuqori boʻlib, bu mahsulotning tannarxiga sezilarli taʼsir koʻrsatadi. Hozirgi kunda Oʻzbekistonda kaliy gidroksid ishlab chiqarish asosan xlor-ishqor jarayonining diafragmali elektroliz usuli bilan amalga oshiriladi, bu esa nisbatan yuqori energiya sarfi va atrof-muhitga taʼsir bilan bogʻliq muammolarni keltirib chiqaradi [4]. Global miqyosda membrana texnologiyalariga oʻtish energiya sarfini 25-30% gacha kamaytirish imkonini beradi [5], biroq Oʻzbekiston sanoatida ushbu ilgʻor texnologiyalarni joriy etishda moliyaviy, texnologik va kadrlar bilan bogʻliq qator muammolar mavjud. Bu tadqiqot ushbu muammolarga yechim topish va energiya samaradorligini oshirish boʻyicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqishga qaratilgan boʻlib, mahalliy kimyo sanoatining raqobatbardoshligini oshirishga xizmat qiladi. Oʻyuvchi kaliy ishlab chiqarish texnologiyalarini oʻrganish boʻyicha jahon olimlari tomonidan salmoqli ishlar amalga oshirilgan. Masalan, J. O'Brien (2015) xlor-ishqor jarayonida membranali elektroliz texnologiyasining energiya samaradorligi va atrof-muhitga taʼsirini chuqur tahlil qilib, uning diafragmali usulga nisbatan afzalliklarini koʻrsatgan [6]. M. S. Rahman (2018) elektrolitik jarayonlarda anod materiallarining katalitik faolligi va xizmat muddatini oshirish boʻyicha yangi yondashuvlarni taklif qilgan [7]. S. ...