KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasi Sog'liqni saqlash vazirligi ma'lumotlariga ko'ra, mamlakatda o'z joniga qasd qilish holatlari soni so'nggi besh yilda o'rtacha 7-10% ga oshgan bo'lib, ayniqsa yoshlar va mehnatga layoqatli aholi orasida bu ko'rsatkich tashvishlanarli darajada yuqori [1]. Xususan, 2023-yilda 15-29 yoshdagi aholi orasida o'z joniga qasd qilish natijasida vafot etish holatlari umumiy suitsidlar sonining qariyb 35% ini tashkil etdi [2]. Jahon sog'liqni saqlash tashkiloti (JSST) statistikasiga ko'ra, har yili dunyo bo'yicha 700 mingdan ortiq kishi o'z joniga qasd qilish oqibatida hayotdan ko'z yumadi va suitsid 15-29 yoshlilar orasida o'limning asosiy to'rtta sababidan biri hisoblanadi [3]. Bu raqamlar nafaqat shaxslar va oilalar uchun, balki jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi uchun ham jiddiy oqibatlarga olib kelishi mumkin, chunki har bir suitsid holati ortida katta psixologik travma, ijtimoiy yo'qotishlar va sog'liqni saqlash tizimiga tushadigan yuk yotadi [4]. Mazkur mavzu bugungi kunda o'ta dolzarb ahamiyatga ega, chunki suitsidal xulq-atvorning chuqur klinik-psixologik asoslarini tushunish va uning oldini olish choralari yetarli darajada rivojlanmagan. Mavjud profilaktika dasturlari ko'pincha umumiy xarakterga ega bo'lib, mahalliy madaniy, ijtimoiy va iqtisodiy omillarni to'liq hisobga olmaydi, bu esa ularning samaradorligini pasaytiradi [5]. Psixologik yordamga muhtoj shaxslarning, ayniqsa ruhiy salomatlik muammolari bilan bog'liq stigmalar tufayli mutaxassislarga murojaat qilishdan cho'chishi, masalani yanada murakkablashtiradi. Shu sababli, o'z joniga qasd qilish xatti-harakatlarining klinik-psixologik mexanizmlarini chuqur tahlil qilish, xavf omillarini aniqlash va O'zbekiston kontekstiga mos amaliy yechimlarni ishlab chiqish nihoyatda zarurdir. O'z joniga qasd qilish xatti-harakatlari va uning klinik-psixologik asoslari masalasi jahon miqyosida ko'plab olimlar tomonidan o'rganilgan. Emil Dyurkgeym (1897) suitsidni ijtimoiy integratsiya darajasi bilan bog'lab, egoistik, altruistik va anomik suitsid turlarini ajratib ko'rsatgan holda, suitsidologiyaning ilk ijtimoiy nazariy asoslarini yaratdi [6]. Edvin Shneydman (1993) "psixalgik kontsepsiya"ni ilgari surib, suitsidal xatti-harakatlarning asosida to'xtatib bo'lmaydigan ruhiy azob yotishini ta'kidladi va suitsidni "muddatidan oldin, o'z ixtiyori bilan o'z-o'zini o'ldirish harak ...