KURS ISHI

KIRISH O'zbek tili leksikologiyasi va semantikasi doirasida o'tkazilayotgan tadqiqotlar soni so'nggi besh yilda O'zbekiston miqyosida o'rtacha 18% ga o'sish tendensiyasini ko'rsatmoqda [1]. Jumladan, O'zR Oliy ta'lim, fan va innovatsiyalar vazirligi ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda tilshunoslik sohasidagi umumiy ilmiy loyihalarning 27% i bevosita leksik-semantik masalalarga bag'ishlangan bo'lib [2], bu sohaga bo'lgan ilmiy qiziqishning ortib borayotganini tasdiqlaydi. Shuningdek, 2022-yilda nashr etilgan ilmiy maqolalarning qariyb 25% i (taxminan 200 dan ortiq maqola) bevosita yoki bilvosita leksikologiyaga tegishli bo'lsa-da [3], ularning atigi 3-5% i graduonimik munosabatlarga oid chuqur tahlillarni o'z ichiga olgan [4]. Global miqyosda esa kognitiv lingvistika va semantika tadqiqotlariga ajratilgan grantlar hajmi 2022-yilda 150 million AQSH dollaridan oshgan [5], bu ham tilning ma'no qatlamlarini kompleks o'rganishga bo'lgan umumjahon e'tiborni aks ettiradi. Ushbu statistikalar leksik-semantik tadqiqotlarning umumiy ahamiyatini ko'rsatib, shu bilan birga, ularning ma'lum bir segmentlarida, xususan, graduonimik munosabatlarni o'rganishda chuqur bo'shliqlar mavjudligini ta'kidlaydi. Bugungi kunda o'zbek tilining leksik birliklaridagi graduonimik munosabatlarni tizimli va kompleks tahlil qilish zamonaviy tilshunoslik uchun hal qiluvchi ahamiyat kasb etmoqda. Mavjud lug'atlar va grammatikalarda so'zlarning intensivlik darajasiga ko'ra farqlanishi yetarlicha tizimlashtirilmaganligi [6], shuningdek, nutqda ularning qo'llanilish xususiyatlarini korpus lingvistikasi usullari asosida o'rganishdagi kamchiliklar dolzarb muammo bo'lib qolmoqda. Graduonimik munosabatlarning kognitiv asoslarini, ya'ni inson tafakkurida ma'no intensivligining qanday aks etishini tahlil qilish ham o'zbek tilshunosligida o'z yechimini kutayotgan masalalardandir. Bu esa til o'qitish metodikasini takomillashtirish, leksikografiya (lug'atshunoslik) sohasini boyitish va o'zbek tilining boy ifoda imkoniyatlarini to'liq ochib berish uchun ilmiy asos yaratishni talab qiladi. Shuningdek, sun'iy intellekt va tabiiy tilni qayta ishlash (NLP) tizimlarini rivojlantirishda ham so'zlarning intensivlik darajasini farqlash muhim rol o'ynaydi, chunki bu ma'noga aniqlik kiritadi va matnlarni qayta ishlash samaradorligini o'rtacha 12-18% ga oshirishi mumkin [7]. Jahon tilshunosligida graduonimik munosaba ...