KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasining raqamli iqtisodiyotni rivojlantirishga qaratilgan strategiyasi doirasida tabiiy tilni qayta ishlash (NLP) texnologiyalariga investitsiyalar hajmi so‘nggi besh yilda o‘rtacha 20-25% ga o‘sgan [1]. Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda mahalliy IT-bozorida til texnologiyalari bilan bog‘liq loyihalarga yo‘naltirilgan mablag‘lar 50 milliard so‘mni tashkil etgan bo‘lib, bu 2022-yilga nisbatan 18% ga ko‘pdir [2]. Jahon miqyosida esa til texnologiyalari bozori 2023-yilda 20 milliard AQSH dollaridan oshib, 2030-yilga borib 150 milliard dollarga yetishi prognoz qilinmoqda, bu esa yillik o‘rtacha 25.5% o‘sishni anglatadi [3]. Ushbu raqamlar til resurslarining, xususan, til korpuslarining dolzarbligini va ularga bo‘lgan talabning global miqyosda va O‘zbekiston kontekstida keskin ortib borayotganini yaqqol ko‘rsatadi. Zamonaviy raqamli transformatsiya davrida til korpuslari sun’iy intellekt, mashina tarjimasi, nutqni aniqlash, matn tahlili va boshqa ko‘plab tilga asoslangan dasturiy mahsulotlarni yaratish uchun asosiy infratuzilma hisoblanadi. O‘zbek tili uchun yuqori sifatli va keng qamrovli til korpusining mavjud emasligi hozirgi kunda raqamli til resurslari sohasidagi eng dolzarb muammolardan biridir. An’anaviy lug‘atlar va grammatika qo‘llanmalari zamonaviy hisoblash lingvistikasi talablarini to‘liq qondira olmaydi, chunki ular tilni real qo‘llanish kontekstida, miqdoriy va statistik asosda tahlil qilish imkonini bermaydi. Masalan, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Tilni rivojlantirish departamenti tomonidan o‘tkazilgan tahlillarga ko‘ra, o‘zbek tilida sifatli onlayn matn korpusi yo‘qligi sababli, mashina tarjimasi tizimlarining aniqligi 60-70% darajasida qolib ketmoqda [4]. Bu holat o‘zbek tilidagi axborotni global raqamli makonda samarali aylanishiga to‘siq bo‘lmoqda va mahalliy dasturchilar hamda tadqiqotchilar uchun til texnologiyalarini rivojlantirish imkoniyatlarini cheklamoqda. Shuningdek, o‘zbek tilining aglyutinativ tuzilishi, boy morfologik xususiyatlari va erkin so‘z tartibi mavjud universal til modellarini bevosita qo‘llashda qator qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi, bu esa ushbu tilga xos bo‘lgan maxsus korpusni yaratishni zarur qiladi. Til korpuslarini tuzish va ulardan foydalanish borasidagi ...