KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston noyob floraga ega bo'lib, bu yerda 4500 dan ortiq o'simlik turlari mavjud bo‘lib, ularning 400 ga yaqini endemik hisoblanadi [1]. O'zbekistonning turli xil iqlim sharoitlari va landshaftlari, cho'llardan tortib baland tog'largacha, uning o'simlik dunyosining xilma-xilligini ta'minlaydi. So'nggi yillarda mamlakatda ekologik muammolar, jumladan, iqlim o'zgarishi, erlarning degradatsiyasi va tabiiy resurslardan noto'g'ri foydalanish tufayli o'simlik turlarining yo'qolib ketish xavfi kuchaymoqda. Masalan, O'zbekiston Qizil kitobiga 324 turdagi o'simliklar kiritilgan bo'lib, ularning bir qismi jiddiy xavf ostida turibdi [2]. O'zbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim o'zgarishi vazirligi ma'lumotlariga ko'ra, so'nggi 30 yil ichida mamlakatdagi quruq o'rmon maydonlari 20% ga qisqargan [3]. Bu holat o'simliklarni muhofaza qilish bo'yicha kompleks chora-tadbirlarni amalga oshirishni taqozo etadi. Mamlakatning global biologik xilma-xillikni saqlashga qo'shayotgan hissasi va bu sohadagi xalqaro majburiyatlari ham ushbu mavzuning dolzarbligini oshiradi. Hozirgi kunda O'zbekiston o'simliklarining xilma-xilligi va ularni muhofaza qilish masalasi ekologik, iqtisodiy va ijtimoiy jihatdan katta ahamiyatga ega. O'simliklar nafaqat ekotizimlarning barqarorligini ta'minlaydi, balki qishloq xo'jaligi, farmatsevtika, oziq-ovqat va boshqa sanoat tarmoqlari uchun xomashyo bazasi hisoblanadi. Biroq, urbanizatsiya, qishloq xo'jaligi maydonlarining kengayishi, yaylovlar degradatsiyasi va brakonerlik kabi omillar o'simlik turlarining kamayishiga olib kelmoqda. O'zbekiston bo'yicha yillik o'rtacha yer degradatsiyasi ko'rsatkichi 0.5% ni tashkil etadi [4]. Bu muammolarni hal etish uchun o'simliklar florasining har bir komponentini chuqur o'rganish, ularning ekologik va iqtisodiy ahamiyatini baholash hamda samarali muhofaza mexanizmlarini ishlab chiqish zarur. Ayniqsa, hududlarning o'ziga xos ekologik sharoitlarini hisobga olgan holda aniq muhofaza strategiyalarini ishlab chiqish dolzarb vazifalardan hisoblanadi. Mavzuning o'rganilganlik darajasi xalqaro va mahalliy darajada ancha yuqori bo'lsa-da, ba'zi bo'shliqlar mavjud. Jahon olimlari orasida C. Darwin (1859) o'zining "Turlarning kelib chiqishi" asarida biologik xilma-xillik va turlarning shakllanish qonuniyatlarini asoslab bergan bo'lsa [5], A. Wallace (1876) biogeografik rayonla ...