KURS ISHI

KIRISH 2023-yilda O‘zbekiston Respublikasida yillik inflyatsiya darajasi 9,2% ni tashkil etdi [1]. Markaziy bank ma’lumotlariga ko‘ra, inflyatsiyaning ushbu darajasi 2022-yildagi 12,3% va 2021-yildagi 10,0% ga nisbatan pasayish tendensiyasini ko‘rsatgan bo‘lsada [2], aholi jon boshiga real daromadlar o'sish sur'atlari bilan qiyoslaganda [3], aholining xarid qobiliyatiga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Jahon Bankining 2023-yilgi hisobotida qayd etilishicha, rivojlanayotgan mamlakatlarda inflyatsiya o‘rtacha 6,8% ni tashkil etib, global iqtisodiyotda narxlar barqarorligini ta’minlash dolzarb masala bo‘lib qolmoqda [4]. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 26-yanvardagi "Iqtisodiyotda narxlar barqarorligini ta’minlash va inflyatsiyani jilovlash chora-tadbirlari to‘g‘risida"gi PQ-34-sonli qarorida [5] inflyatsiyani jilovlash mamlakat iqtisodiy siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida belgilangan. Hozirgi sharoitda, global va mintaqaviy iqtisodiy shoklar, jumladan, energiya resurslari narxlarining o‘zgaruvchanligi, xalqaro savdo zanjirlaridagi uzilishlar va tabiiy ofatlar inflyatsion bosimni kuchaytirmoqda [6]. O‘zbekistonda inflyatsiya sabablarini aniq tahlil qilish, uning dinamikasini baholash va barqarorlashtirish bo‘yicha samarali mexanizmlarni ishlab chiqish strategik ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, valyuta kursining inflyatsiyaga ta’siri, monopoliyaning narx shakllanishiga ta’siri, shuningdek, davlatning fiskal va monetar siyosatining inflyatsion jarayonlardagi roli kabi masalalar yetarli darajada chuqur o‘rganilmagan. Ushbu kurs ishi inflyatsiyaning sabablari, oqibatlari va uni boshqarish usullarini tizimli tahlil qilish orqali, mamlakatda narxlar barqarorligini ta’minlashga qaratilgan amaliy tavsiyalar ishlab chiqish zaruratini keltirib chiqaradi. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi bo‘yicha dunyo miqyosida ko‘plab tadqiqotlar olib borilgan. Milton Fridman (1963) o‘zining monetar nazariyasi orqali inflyatsiya asosan pul taklifining ortiqcha o‘sishi bilan bog‘liq ekanligini isbotlagan va "Inflyatsiya har doim va hamma joyda pul hodisasi" degan mashhur iborani ilgari surgan [7]. Robert Lukas (1976) esa ratsional kutishlar nazariyasini ishlab chiqib, iqtisodiy agentlarning inflyatsiya bo‘yicha kutishlari narxlar dinamikasiga sezilarli ta’sir ko‘rsatishini ko‘rsatgan [8]. Gregori Mankyu (1998) o‘zining "Makroiqtisodiyot" darsl ...