KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasida soliq nazoratini amalga oshirishda zamonaviy moliyaviy texnologiyalarning roli tobora ortib bormoqda, bu jarayon iqtisodiyotni raqamlashtirishning global tendensiyalari bilan bevosita bog‘liq. O‘zbekiston Respublikasi Davlat soliq qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda soliq tushumlarining umumiy hajmi 173 trillion so‘mni tashkil etib, bu 2022-yilga nisbatan 18% o‘sishni ko‘rsatdi [1]. Ushbu o‘sishda elektron soliq xizmatlari va masofaviy nazorat mexanizmlarining joriy etilishi muhim rol o‘ynadi. Xususan, 2023-yilda jami soliq to‘lovchilarning 98% dan ortig‘i soliq hisobotlarini elektron shaklda topshirgan [2]. Jahon banki ma’lumotlariga ko‘ra, FinTech bozorining global hajmi 2022-yilda 293,5 milliard dollarni tashkil etgan va 2027-yilga borib 698,4 milliard dollarga yetishi prognoz qilinmoqda, bu yillik o‘rtacha 18,9% o‘sishni anglatadi [3]. O‘zbekistonda ham moliyaviy texnologiyalar sektori jadal rivojlanmoqda, bu esa soliq nazoratining samaradorligini oshirish uchun keng imkoniyatlar yaratadi. Masalan, onlayn nazorat-kassa mashinalari (onlayn KKM) tizimining joriy etilishi natijasida 2023-yilda naqd pul aylanmasini nazorat qilish 27% ga oshib, byudjetga qo‘shimcha 1,5 trillion so‘m mablag‘ tushishiga xizmat qildi [4]. Mazkur mavzuning dolzarbligi, shuningdek, soliq ma’muriyatchiligida hal etilmagan qator muammolar mavjudligi bilan belgilanadi. An’anaviy soliq nazorati usullari doimo yuqori inson resurslari talab qiladi va subyektiv omillar ta’siriga moyil bo‘ladi, bu esa korrupsiya xavfini oshiradi va nazoratning tezkorligini kamaytiradi. Xususan, DSQ tomonidan 2023-yilda o‘tkazilgan 32 mingdan ortiq soliq tekshiruvlarining 15% dan ortig‘ida jarayonlarni optimallashtirish zarurati aniqlangan [5]. Moliyaviy texnologiyalarning yetarli darajada joriy etilmasligi soliq bazasini kengaytirish, xufyona iqtisodiyotga qarshi kurashish va soliq tushumlarini oshirish imkoniyatlarini cheklaydi. Bugungi kunda soliq to‘lovchilarning 12% ga yaqini hali ham elektron xizmatlardan to‘liq foydalana olmayapti, bu esa ularning soliq yukini oshirmoqda va ma’muriy to‘siqlarni keltirib chiqarmoqda [6]. Shuningdek, risk-orientirlangan soliq nazorati tizimini to‘liq joriy etishda ma’lumotlarni tahlil qilish va prognozlash uchun zamonaviy vositalardan samarali foydalanish dolzarb vazifa bo‘lib qolmoqda. Bu esa soliq organlarining samaradorlig ...