KURS ISHI

KIRISH Jahon savdo tashkilotining (JST) 2023-yilgi ma’lumotlariga ko‘ra, global tovar va xizmatlar savdosi hajmi 30 trillion AQSH dollaridan oshgan [1]. O‘zbekiston Respublikasida tashqi savdo aylanmasi 2023-yilda 62.6 milliard AQSH dollarini tashkil etib, oldingi yilga nisbatan 16.1% ga o'sgan [2]. Xususan, eksport hajmi 24.5 milliard dollarga yetib, import esa 38.1 milliard dollarni tashkil etgan, savdo balansi esa 13.6 milliard dollar defitsit bilan yakunlangan [2]. Bu ko'rsatkichlar mamlakat iqtisodiyotida tashqi savdoning o'rni beqiyos ekanligini ko'rsatadi, chunki u milliy valyuta barqarorligi, investitsiyalar jalb qilish va ishlab chiqarishni modernizatsiya qilishda muhim omil bo'lib xizmat qiladi. Bugungi globallashuv sharoitida har bir mamlakatning barqaror iqtisodiy o'sishi bevosita tashqi savdo faoliyatining samaradorligi bilan bog'liq. O'zbekiston uchun xom ashyoga qaramlikni kamaytirish, yuqori qo'shimcha qiymatli mahsulotlar eksportini oshirish, import tarkibini optimallashtirish va yangi bozorlarga kirish kabi masalalar haligacha dolzarbligini saqlamoqda. Mamlakatning savdo balansidagi uzoq muddatli defitsit, eksport diversifikatsiyasining yetarli emasligi va xalqaro bozorlardagi raqobatbardoshlikning oshirish zarurati ushbu mavzuni yanada muhim qilib qo'yadi. Shu sababli, tashqi savdo aylanmasining hozirgi holatini chuqur tahlil qilish, uning rivojlanish tendensiyalarini aniqlash va mavjud muammolarni bartaraf etish bo'yicha ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqish iqtisodiy siyosatning ustuvor yo'nalishlaridan biri hisoblanadi. Tashqi savdo nazariyasi va amaliyoti bo'yicha jahon miqyosida ko'plab olimlar tomonidan fundamental tadqiqotlar o'tkazilgan. Adam Smit o'zining "Xalqlar boyligi" asarida mutlaq ustunlik nazariyasini ilgari surib, mamlakatlar o'zida eng samarali ishlab chiqariladigan mahsulotlarni eksport qilishi kerakligini ta'kidlagan [3]. Devid Rikardo esa qiyosiy ustunlik nazariyasini rivojlantirib, mamlakatlar hatto barcha sohalarda boshqa mamlakatlarga nisbatan kamroq samarali bo'lsa ham, nisbatan kamroq xarajatga ega bo'lgan tovarlarni ishlab chiqarishga ixtisoslashishi kerakligini isbotlagan [4]. Bertil Olin va Eli Xeksher xalqaro savdoni ishlab chiqarish omillari (kapital, mehnat) bilan bog'laydigan modelni yaratib, mamlakatlarning omillarga boyligi ular eksport qiladigan mahsulotlar turini belgilashini ko'rsatgan [5]. Po ...