KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda erkin iqtisodiy zonalar tizimi 2008-yilda Navoiy erkin industrial-iqtisodiy zonasining tashkil etilishi bilan boshlangan. Keyinchalik 2012-yilda Angren maxsus industrial zonasi, 2013-yilda Jizzax erkin industrial-iqtisodiy zonasi tashkil etildi. Bu zonalar mamlakatda maxsus huquqiy rejim, soliq va bojxona imtiyozlari asosida sanoat ishlab chiqarishini, eksportni va to'g'ridan-to'g'ri xorijiy investitsiyani (TTXI) rag'batlantirishning tashkiliy vositasiga aylandi. Jahon tajribasida bunday hududlar uzoq tarixga ega: Irlandiyadagi Shannon erkin zonasi 1959-yilda, Xitoyning Shenchjen maxsus iqtisodiy zonasi 1980-yilda tashkil etilgan. Shenchjen tajribasi zonaning mintaqaviy o'sish markaziga aylanishi mumkinligini ko'rsatadi. Shu bois O'zbekiston zonalarining rivojlanish ko'rsatkichlarini xalqaro tajriba bilan solishtirib baholash ilmiy va amaliy jihatdan muhim. Mavzuning hozirgi ahamiyati shundaki, so'nggi yillarda zonalar soni va ularning faoliyat yo'nalishlari kengaydi, kichik sanoat zonalari (KSZ) ham qo'shildi, imtiyozlar tizimi esa qayta-qayta o'zgartirildi. Biroq imtiyozlar qanchalik natija berayotgani, ya'ni zonalarda yaratilgan qo'shilgan qiymat, eksport salohiyati va jalb etilgan investitsiya zonasiz holatda ham erishilishi mumkin bo'lgan natijadan qancha farq qilishi aniq baholanmagan. Zonalar bo'yicha yagona, o'zaro solishtiriladigan ko'rsatkichlar tizimi va ochiq vaqt qatorlari yetarli emas. Imtiyozlarning byudjetga ta'siri, zona korxonalarining mahalliy iqtisodiyot bilan bog'lanishi va klasterlarning shakllanishi kabi masalalar hal etilmagan. Ekonometrik modellashtirish bu savollarga omillar o'rtasidagi bog'liqlikni miqdoriy jihatdan baholash orqali javob berishga imkon beradi. Erkin iqtisodiy zonalar samaradorligi masalasi xorijiy adabiyotda keng o'rganilgan. Farole va Akinci tahriri ostidagi to'plamda maxsus iqtisodiy zonalarning rivojlanish tajribasi, yuzaga kelayotgan muammolar va kelgusi yo'nalishlari tahlil qilingan; unda zonalarning natijasi ularning tarmoq siyosati, infratuzilma va institutsional boshqaruv bilan bog'liqligi ko'rsatilgan [2]. UNCTAD ning 2019-yilgi Jahon investitsiya hisobotida maxsus iqtisodiy zonalar global miqyosda ko'rib chiqilgan, ularning investitsiya jalb etishdagi o'rni va yangi avlod zonalarga o'tish tendensiyalari yoritilgan [12]. Bu manbalar zonalarni baholashning ttavsifiy va qiyosiy asosin ...