KURS ISHI

KIRISH Palmanamolar qabilasi fan olamida keng qamrovli tadqiqotlar obyekti bo'lib kelgan, uning ekologik, iqtisodiy va madaniy ahamiyati global miqyosda muntazam ortib bormoqda. O'zbekistonning meva-sabzavot mahsulotlari eksporti hajmi 2023-yilda 2,5 milliard AQSh dollarini tashkil etgan bo'lsa [1], dekorativ va ekzotik o'simliklarga bo'lgan ichki talab yildan yilga yuqori sur'atlarda o'sib bormoqda. Xususan, O'zbekistonga xurmo va boshqa palma turlarini introduksiya qilish bo'yicha kichik hajmli loyihalar boshlangan bo'lib, ushbu turdagi mahsulotlar import hajmi 2022-yilda 12 million AQSh dollaridan oshgan [2]. Bu ko'rsatkich 2021-yilga nisbatan 15% o'sishni ko'rsatadi [3], bu esa mahalliy bozorda palma mahsulotlari va o'simliklariga bo'lgan ehtiyojning oshishini anglatadi. Jahon palmalari (Arecaceae) mahsulotlari, jumladan, xurmo, kokos yong'og'i va palma yog'i global iqtisodiyotda muhim o'rin tutadi. Masalan, palma yog'i global o'simlik yog'lari bozorining qariyb 35% ini tashkil etib [4], 2023-yilda 70 milliard AQSh dollaridan ortiq bozor hajmini qayd etdi [5]. Xurmo global bozor hajmi esa 2023-yilda 12 milliard AQSh dollariga yetgan [6], bu esa ushbu o'simlik qabilasining nafaqat oziq-ovqat sanoati, balki farmatsevtika, kosmetika va bioyoqilg'i kabi sohalardagi iqtisodiy ahamiyatini yaqqol ko'rsatadi. Mazkur qabilaning agronomik, ekologik va iqtisodiy salohiyatini to'liq ro'yobga chiqarishda, ayniqsa, Markaziy Osiyo sharoitlariga moslashtirish va introduksiya qilishda qator ilmiy-amaliy muammolar mavjud. Jumladan, O'zbekistonning turli agroekologik zonalarida palma turlarini sinovdan o'tkazish, ularning suv resurslariga bo'lgan talabini aniqlash va tuproq sharoitlariga moslashuvchanligini baholash bo'yicha tizimli tadqiqotlar yetarli emas [7]. Iqlim o'zgarishi natijasida suv resurslarining tanqisligi va cho'llanish jarayonlarining kuchayishi sharoitida qurg'oqchilikka chidamli, shu bilan birga iqtisodiy jihatdan samarali bo'lgan o'simlik turlarini izlash dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Shuningdek, mavjud mahalliy o'simlik resurslaridan samarali foydalanish va noyob turlarning genofondini saqlab qolish masalasi global iqlim o'zgarishi sharoitida yanada dolzarblashmoqda. Bu esa Palmanamolar qabilasining botanik xususiyatlari, genetik xilma-xilligi va ulardan foydalanish imkoniyatlarini kompleks o'rganishni, mahalliy sharoitlarda ularning o'sish dinamikasi ...