KURS ISHI

KIRISH 2023-yilda kiberxavfsizlik bozori global miqyosda 170 milliard AQSH dollaridan oshdi va bu ko'rsatkich 2028-yilga borib yillik o'rtacha 13,8% o'sish bilan 310 milliard AQSH dollariga yetishi kutilmoqda [1]. Bu o'sishning asosiy drayverlaridan biri ma'lumotlar xavfsizligiga, xususan, parollarni boshqarishga bo'lgan ehtiyojning oshishidir. O'zbekistonda ham raqamli transformatsiya jarayonlari jadal kechayotgan bir paytda, kiberhujumlar soni yiliga o'rtacha 20-25% ga oshmoqda [2]. Xususan, 2023-yilda O'zbekiston kiberxavfsizlik markazi tomonidan 150 000 dan ortiq kiberhujum qayd etilgan bo'lib, ularning 30% dan ortig'i zaif yoki buzilgan parollar bilan bog'liq bo'lgan [3]. Bu holat, shaxsiy va korporativ ma'lumotlar xavfsizligini ta'minlashda parollarni samarali boshqarish tizimlarining naqadar muhim ekanligini ko'rsatadi. Bugungi kunda foydalanuvchilar o'nlab, ba'zan yuzlab onlayn xizmatlardan foydalanishadi, bu esa har bir xizmat uchun noyob va murakkab parollarni eslab qolishni imkonsiz qiladi. Natijada, ko'plab foydalanuvchilar zaif, oson taxmin qilinadigan parollardan foydalanishga yoki bir parolni bir nechta sayt va ilovalarda qayta ishlatishga majbur bo'lishadi. Bu esa fishing hujumlari, "credential stuffing" (buzilgan parollarni boshqa platformalarda sinash) va boshqa turdagi kiberhujumlarga yo'l ochadi, oqibatda shaxsiy ma'lumotlarning sizib chiqishiga, moliyaviy yo'qotishlarga va reputatsiya zarariga olib keladi. Mavjud parol menejerlari cheklangan funksionallikka ega bo'lishi, foydalanuvchi interfeysining murakkabligi yoki mahalliy sharoitga moslashmaganligi tufayli keng qo'llanilmayapti. Shu bois, saqlangan yozuvlarni qo'shish, o'chirish va ko'rish kabi asosiy qobiliyatlarga ega, foydalanuvchi uchun qulay va xavfsiz parol menejeri dasturini ishlab chiqish dolzarb ehtiyoj hisoblanadi. Parollarni boshqarish tizimlari sohasida jahon miqyosida ko'plab fundamental tadqiqotlar o'tkazilgan. Masalan, Bruce Schneier (1996) o'zining "Applied Cryptography" asarida shifrlash algoritmlari va kriptografik protokollarning nazariy asoslarini va ularni parollarni xavfsiz saqlashda qo'llash mexanizmlarini chuqur tahlil qilgan [5]. Adi Shamir (1979) esa "Secret Sharing Scheme" konsepsiyasini taqdim etgan bo'lib, bu tamoyil katta miqdordagi ma'lumotlarni bir nechta qismlarga bo'lib, ularni turli joylarda saqlash orqali xavfsizlikni oshirishda qo'llaniladi [6] ...