KURS ISHI

KIRISH Profil chiziqlari bo‘yicha reperlarning siljishini kuzatish marksheyderlik ishining muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanib, uning ahamiyati tog‘-kon sanoatida xavfsizlik, samaradorlik va ekologik barqarorlikni ta’minlashda beqiyosdir. O‘zbekistonda tog‘-kon sanoatining yalpi ichki mahsulotdagi ulushi 2023-yilda 10,7% ga yetgan [1], bu sohaning iqtisodiyotdagi muhim o‘rnini ko‘rsatadi. So‘nggi yillarda mamlakatda olib borilayotgan keng ko‘lamli geologiya-qidiruv va qazib olish ishlari, jumladan, Navoiy kon-metallurgiya kombinatining ishlab chiqarish quvvatini 30% ga oshirish rejalari [2] kabi loyihalar yer osti va ochiq kon inshootlaridagi deformatsiya jarayonlarini doimiy monitoring qilishni taqozo etadi. Dunyo miqyosida kon sanoatida yuz beradigan avariyalarning 15-20% gacha bo‘lgan qismi yer osti inshootlarining deformatsiyasi va notekis cho‘kishi bilan bog‘liq bo‘lib, bu har yili milliardlab dollar miqdorida iqtisodiy zarar va inson talofatlariga olib keladi [3]. Shu sababli, profil chiziqlari bo‘yicha reperlarning siljishini aniq va o‘z vaqtida kuzatish, ushbu jarayonlarni bashorat qilish hamda ularning oqibatlarini kamaytirish bo‘yicha samarali choralar ishlab chiqish tog‘-kon sanoati rivoji uchun strategik ahamiyat kasb etadi. Ushbu mavzu bugungi kunda ayniqsa dolzarb bo‘lib, nafaqat kon xavfsizligini ta’minlash, balki investitsion loyihalarning barqarorligini oshirish va ishlab chiqarish xarajatlarini optimallashtirish nuqtai nazaridan ham muhimdir. Yetarli darajada monitoring qilinmagan yoki noto‘g‘ri baholangan deformatsiyalar, masalan, yer osti sharlarining qulashi yoki yer yuzasida chuqurliklarning hosil bo‘lishi, ishlab chiqarish jarayonlarining to‘xtab qolishiga, qimmatbaho uskunalar ishdan chiqishiga va, eng muhimi, inson hayotiga xavf solishi mumkin. O‘zbekiston sharoitida zamonaviy geodezik uskunalar va dasturiy ta’minotdan foydalanish darajasi haligacha to‘liq shakllanmagan [5]. Mavjud monitoring tizimlarida ma’lumotlarni yig‘ish, qayta ishlash va tahlil qilish jarayonlarida inson omili yuqori bo‘lib, bu xatolar ehtimolini oshiradi hamda ma’lumotlar aniqligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Raqamli texnologiyalarni joriy etish orqali bu muammolarni bartaraf etish va reperlar siljishini kuzatish tizimini yanada avtomatlashtirish bugungi kunning asosiy vazifalaridandir. Mavzuning o‘rganilganlik darajasiga kelsak, xalqaro miqyosda profil c ...