KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda 2023-yilda naqd pulsiz to'lovlar hajmi 2022-yilga nisbatan 43% ga oshib, 137,8 trillion so'mni tashkil etdi [1]. Markaziy bank ma'lumotlariga ko'ra, bank kartalari orqali amalga oshirilgan operatsiyalar soni 2,6 barobar ko'paygan [2]. Raqamli bank xizmatlarining kengayishi va fintex kompaniyalarining bozorga kirib kelishi natijasida, O'zbekistonning moliyaviy texnologiyalar bozori hajmi 2024-yil oxirigacha 500 million AQSh dollariga yetishi kutilmoqda [3]. Shu bilan birga, jahon miqyosida CBDC (Markaziy bank raqamli valyutalari) loyihalarini sinovdan o'tkazayotgan mamlakatlar soni 2023-yilda 130 tadan oshdi, bu global iqtisodiyotda pulning tabiatini tubdan o'zgarishini ko'rsatmoqda [4]. Global kriptovalyuta bozori kapitallashuvi 2024-yil aprel holatiga ko'ra 2,5 trillion AQSh dollaridan oshdi, bu esa an'anaviy pul tizimlariga muqobil bo'lgan yangi moliyaviy vositalarning jadal rivojlanishidan dalolat beradi [5]. Pul, iqtisodiy munosabatlarning asosiy elementi sifatida, o'zining funksiyalarini va shakllarini doimiy ravishda o'zgartirib bormoqda. Bugungi kunda an'anaviy naqd pullar va bank depozitlari bilan bir qatorda, elektron pullar, kriptovalyutalar va Markaziy bank raqamli valyutalari (CBDC) kabi yangi shakllar paydo bo'lmoqda. Ushbu o'zgarishlar pul nazariyalarini qayta ko'rib chiqishni, pul massasi dinamikasini yanada chuqurroq tahlil qilishni va pul tizimini takomillashtirishning yangi usullarini izlashni taqozo etadi. Ayniqsa, inflyatsiya bosimi, moliyaviy barqarorlikni ta'minlash va iqtisodiy o'sishni rag'batlantirish vazifalari doirasida pulning zamonaviy tabiatini tushunish va uning iqtisodiyotga ta'sirini to'g'ri baholash muhim ahamiyat kasb etadi. An'anaviy monetar siyosat vositalarining samaradorligi pasayib borayotgan sharoitda, pul muomalasini tartibga solishning innovatsion mexanizmlarini ishlab chiqish dolzarb muammo bo'lib qolmoqda. Pul nazariyalari va ularning evolyutsiyasi bo'yicha jahon iqtisodiyot fanida ko'plab muhim tadqiqotlar olib borilgan. Milton Fridman (1963) o'zining "Monetarist qarama-qarshilik" asarida pulning iqtisodiyotdagi rolini kuchli ta'kidlab, pul massasining nazorati inflyatsiyani jilovlashning asosiy mexanizmi ekanligini ilgari surdi [6]. Ben Bernanke (2000) "Pul, kredit va bank ishi" asarida pul mexanizmlarini tahlil qilib, pul massasi va kredit o'rtasidagi bog'liqlikni chuqur o'rgangan va pul ...