KURS ISHI

KIRISH Pulning qadrsizlanishi (inflyatsiya) va uni jilovlash usullari zamonaviy iqtisodiyotning eng murakkab va dolzarb muammolaridan biri hisoblanadi. O'zbekiston Respublikasi Statistika agentligining 2024-yil may oyi ma'lumotlariga ko'ra, respublikada yillik inflyatsiya darajasi 9,2% ni tashkil etdi [1]. Ushbu ko'rsatkich Markaziy bankning 5% li maqsadli inflyatsiya koridori doirasidan yuqoridir, bu esa aholining real daromadlari va xarid qobiliyatiga sezilarli ta'sir ko'rsatmoqda [2]. Xususan, 2023-yilda oziq-ovqat mahsulotlari narxlarining o'sishi umumiy inflyatsiyaning qariyb 60% ini tashkil etdi, bu esa ayniqsa kam ta'minlangan oilalarning turmush darajasiga salbiy ta'sir ko'rsatdi [3]. Global miqyosda ham inflyatsiya ko'plab mamlakatlar uchun jiddiy sinov bo'lib qolmoqda; masalan, Yevrozona mamlakatlarida 2022-yilda yillik inflyatsiya 8,4% ga yetgan bo'lsa, AQShda esa bu ko'rsatkich 6,5% ni tashkil etdi, bu esa global ta'minot zanjiridagi uzilishlar va energetika narxlarining keskin oshishi bilan bog'liq edi [4]. Pulning qadrsizlanishi nafaqat iqtisodiy barqarorlikni izdan chiqaradi, balki ijtimoiy notinchlikka ham sabab bo'lishi mumkin. Inflyatsiya aholining jamg'armalarini qadrsizlantirib, investitsiya muhitiga salbiy ta'sir ko'rsatadi, korxonalar uchun prognoz qilishni qiyinlashtiradi va iqtisodiy o'sish sur'atlarini pasaytiradi [5]. Bu holat, ayniqsa, O'zbekiston kabi rivojlanayotgan mamlakatlar uchun juda muhim, chunki barqaror iqtisodiy rivojlanish va aholi farovonligini ta'minlash uchun narx barqarorligini ta'minlash asosiy shartlardan biridir. Pul qadrsizlanishini samarali jilovlash mexanizmlarini ishlab chiqish va ularni amaliyotga tatbiq etish strategik ahamiyatga ega bo'lib, bu borada nazariy va amaliy izlanishlar doimiy dolzarblik kasb etadi. Inflyatsiya muammosi iqtisodiyot nazariyasida uzoq yillardan buyon o'rganib kelinayotgan markaziy mavzulardan biridir. Jahon miqyosida ko'plab olimlar inflyatsiyaning sabablari, oqibatlari va uni nazorat qilish usullari bo'yicha muhim tadqiqotlar olib borganlar. Irving Fisher (1911) o'zining "Pulning xarid kuchi" asarida pulning miqdoriy nazariyasini ishlab chiqdi va inflyatsiya darajasini pul massasining o'sishi bilan bog'ladi [6]. Milton Friedman (1963) monetarist yondashuvni rivojlantirib, "Inflyatsiya har doim va hamma joyda monetar hodisadir" degan g'oyani ilgari surdi va pul taklifini nazorat ...