KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2023-yil 11-sentabrdagi "Davlat tilida ish yuritish samaradorligini oshirish chora-tadbirlari to'g'risida"gi 466-sonli qarori [1] va 2024-yilga mo'ljallangan "Ta'lim-tarbiya jarayonlarida raqamli texnologiyalarni joriy etish konsepsiyasi" [2] singari hujjatlar tilshunoslik tadqiqotlarining, xususan, leksikografiya va redaktorlik sohasidagi ishlarining dolzarbligini yana bir bor tasdiqlaydi. Qoraqalpoq tili boy leksik fondga ega bo'lib, uning tarkibidagi antonimlar tilning semantik salohiyatini va ekspressivligini belgilovchi muhim qism hisoblanadi. Bugungi kunda qoraqalpoq tilining lug'at fondini chuqur o'rganish, uning imkoniyatlarini amaliyotda qo'llash mexanizmlarini ishlab chiqish hamda mavjud lug'atlarni redaktorlik nuqtai nazaridan takomillashtirish zaruriyati tobora ortib bormoqda. Xususan, qoraqalpoq tilshunosligida antonimlar lug'atshunosligi bo'yicha tizimli va kompleks tadqiqotlarga ehtiyoj sezilmoqda, ayniqsa badiiy matnlarda antonimlarning qo'llanilish xususiyatlarini redaktorlik jihatidan tahlil qilish muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu tadqiqot aynan Qoraqalpoq tilining antonimlar lug'ati va uning redaktorlik ishlariga bag'ishlangan bo'lib, Mambetovning "Po'sqan el" romanida antonimlarning qo'llanilish xususiyatlarini tahlil qilish orqali mavjud bo'shliqlarni to'ldirishni maqsad qilgan. Zero, tilning uslubiy imkoniyatlarini to'liq ochib berish va uning ta'lim-tarbiya tizimida samarali qo'llanilishini ta'minlash uchun har bir leksik-semantik kategoriya, jumladan antonimlar ham chuqur va har tomonlama o'rganilishi lozim. Bu esa nafaqat tilshunoslik nazariyasini boyitadi, balki amaliy lug'atchilik va adabiy asarlar tahriri sohalarida ham muhim ahamiyat kasb etadi. Antonimlar tushunchasi va ularni o'rganish nazariyasi jahon tilshunosligida uzoq vaqtdan beri ko'plab olimlar tomonidan tadqiq etilgan. Masalan, amerikalik lingvist John Lyons (1977) o'zining "Semantika" asarida antonimiyani semantik oppozitsiyaning asosiy turlaridan biri sifatida tasniflab, uni gradatsiyalanadigan, komplementar va konversiv antonimlarga ajratgan [3]. Rus tilshunosi L.A. Novikov (1982) "Antonimiya v russkom yazyke" kitobida antonimlarning leksik-semantik xususiyatlarini atroflicha o'rganib, ularning nutqda stilistik vazifasini yoritib bergan [4]. Nemis tilshunosi D. Alan Cruse (1986) "Leksik semantika" asarida anto ...