KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda mamlakatimizda qo'rg'oshin ishlab chiqarish hajmi 18 ming tonnani tashkil etdi, bu umumiy metall sanoati ishlab chiqarishining taxminan 2.5% ni tashkil qiladi [1]. Jahon miqyosida esa, qo'rg'oshin bozori 2023-yilda 22 milliard AQSH dollaridan oshib, 2030-yilga borib yillik o'rtacha 4.5% o'sish prognozi bilan 30 milliard dollarga yetishi kutilmoqda [2]. Bu o'sish, asosan, elektr transport vositalari akkumulyatorlari, qayta tiklanuvchi energiya manbalarini saqlash tizimlari hamda radiatsiyadan himoya materiallariga bo'lgan talabning ortishi bilan bog'liq bo'lib, qo'rg'oshinni strategik muhim metallardan biriga aylantirmoqda [3]. Xususan, akkumulyator sanoati qo'rg'oshin iste'molining 85% dan ortig'ini tashkil etadi va bu ko'rsatkich global elektrlashtirish tendensiyalari tufayli yanada oshishi kutilmoqda [4]. Shu nuqtai nazardan, qo'rg'oshin olishning fizikaviy va kimyoviy xossalarini chuqur o'rganish, ishlab chiqarish jarayonlarini takomillashtirish va ekologik xavfsizligini ta'minlash bugungi kunda juda dolzarb masaladir. Hozirgi kunda qo'rg'oshin ishlab chiqarishda energiya samaradorligini oshirish, xomashyo sarfini optimallashtirish va atrof-muhitga zararli chiqindilarni minimallashtirish bo'yicha qator hal etilmagan muammolar mavjud. Ayniqsa, eski texnologiyalar bilan ishlash natijasida energiya sarfi yuqori bo'lib, atmosferaga oltingugurt dioksidi (SO2) va og'ir metallarning chiqishi ekologik muammolarni keltirib chiqarmoqda. Shu bilan birga, ikkilamchi qo'rg'oshin olish jarayonlarida xomashyo sifati va ifloslantiruvchi moddalarni ajratish samaradorligini oshirish ham muhim ahamiyat kasb etadi. Bu muammolarni kompleks hal etish orqali ishlab chiqarish tannarxini pasaytirish, mahsulot sifatini oshirish va barqaror rivojlanish tamoyillarini joriy etish mumkin. Mavzuning o'rganilganlik darajasi bo'yicha, jahon olimlari tomonidan qo'rg'oshin olishning nazariy va amaliy jihatlari keng ko'lamda tadqiq qilingan. Masalan, J.D. Gilchrist (1979) o'z tadqiqotlarida qo'rg'oshin rudalarining pirometallurgik eritish jarayonlaridagi termodinamik va kinetik xususiyatlarini chuqur tahlil qilib, erish samaradorligini oshirish mexanizmlarini ilgari surgan [5]. R.D. Peterson (1995) gidrometallurgik usullarni qo'rg'oshin ajratib olishda qo'llash imkoniyatlarini o'rganib, kislotali va ish ...