KURS ISHI

KIRISH Jahon harbiy xarajatlari 2023-yilda rekord darajadagi 2443 milliard AQSH dollarini tashkil etdi, bu oldingi yilga nisbatan 6,8% ga ko'pdir va so'nggi o'n yillikdagi eng katta o'sish hisoblanadi [1]. Xususan, Osiyo, Okeaniya va Yaqin Sharq mamlakatlarida harbiy xarajatlar mos ravishda 4,5% va 9% ga oshgan [1]. Bu tendentsiya qurollanish poygasining kuchayib borayotganini va global xavfsizlikka tahdidlarni yaqqol ko'rsatib turibdi. O'zbekistonning Markaziy Osiyo mintaqasidagi geostrategik mavqei va mavjud xavfsizlik chaqiriqlari, xususan, ekstremizm, terrorizm va transchegaraviy jinoyatchilik kabi omillar hisobga olinsa, qurolsizlanish jarayonining xalqaro-huquqiy mexanizmlarini chuqur tahlil qilish va ularni takomillashtirish bo'yicha takliflar ishlab chiqish dolzarb ahamiyat kasb etadi [2]. Mintaqaviy xavfsizlikni ta'minlashda yadro qurolidan xoli zonalar (CANWFZ kabi) kabi tashabbuslar muhim rol o'ynasa-da, ularning samaradorligini oshirish va boshqa turdagi qurollar (kimyoviy, biologik, an'anaviy) nazorati mexanizmlarini mustahkamlash zarurati mavjud [3]. Ushbu tadqiqot mavzuning dolzarbligini yanada oshiradi, chunki qurolsizlanish jarayoni nafaqat harbiy xarajatlarni qisqartirish, balki tinchlik va barqarorlikni ta'minlash, global tahdidlarga qarshi samarali kurashish hamda iqtisodiy resurslarni insonparvarlik maqsadlariga yo'naltirish imkoniyatini yaratadi [4]. Hozirgi kunda xalqaro qurol nazorati shartnomalari, masalan, NPT, CTBT, CWC, BWC kabi hujjatlar mavjud bo'lsa-da, ularning ijro mexanizmlarida kamchiliklar, davlatlar o'rtasidagi kelishmovchiliklar va yangi turdagi qurollarning paydo bo'lishi kabi hal etilmagan muammolar saqlanib qolmoqda [5]. Ayniqsa, kibertahdidlar, sun'iy intellektga asoslangan qurollar va dron texnologiyalari kabi zamonaviy harbiy innovatsiyalar mavjud huquqiy baza tomonidan to'liq qamrab olinmagan, bu esa ushbu sohada yangi xalqaro-huquqiy mexanizmlarni ishlab chiqish zaruratini keltirib chiqarmoqda [6]. Shu bois, mazkur kurs ishi qurolsizlanish jarayonining xalqaro-huquqiy asoslarini chuqur tahlil qilish, ularning samaradorligini baholash va mavjud bo'shliqlarni bartaraf etish bo'yicha amaliy takliflar ishlab chiqishga qaratilgan. Qurolsizlanish jarayoni va uning xalqaro-huquqiy mexanizmlari xalqaro huquq, xalqaro munosabatlar va harbiy siyosat sohalaridagi olimlar tomonidan keng o'rganilgan. Masalan, Jozef Nay (Jo ...