KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda aholi jon boshiga to'g'ri keladigan suv resurslari 2000-yillarda 3,5 ming kub metrni tashkil etgan bo'lsa, 2023-yilga kelib bu ko'rsatkich qariyb 1,5 ming kub metrga pasaygan [1]. Bu pasayish tendentsiyasi, shuningdek, mamlakatimizdagi umumiy qishloq xo'jaligi yalpi mahsulotining 17,2% ini tashkil etuvchi [2] va suvga yuqori bog'liqligi bilan ajralib turadigan sohaning barqaror rivojlanishiga jiddiy tahdid solmoqda. Global miqyosda esa chuchuk suv resurslarining qariyb 70% qishloq xo'jaligida ishlatiladi [3], bu esa 2050-yilga borib global oziq-ovqat mahsulotlariga bo'lgan talabning 50% ga oshishi prognoz qilingan bir sharoitda suv resurslarini boshqarishning dolzarbligini yanada oshiradi [4]. Jahon iqtisodiy forumining 2024-yilgi hisobotida qayd etilishicha, suv tanqisligi keyingi 10 yillikdagi eng katta global xatarlardan biri sifatida e’tirof etilgan [5], bu esa ushbu mavzuni fundamental tadqiqotlar nuqtai nazaridan ham, amaliy yechimlar ishlab chiqish nuqtai nazaridan ham g'oyat muhim qilib ko'rsatadi. Quruqlikdagi suvlar insoniyatning yashash faoliyati va iqtisodiy rivojlanishi uchun asosiy resurs hisoblanadi. Bugungi kunda iqlim o'zgarishi, aholi sonining ortishi, shaharsozlik va sanoatning jadal rivojlanishi quruqlikdagi suv resurslariga bo'lgan talabni keskin oshirib, ularning miqdoriy va sifat ko'rsatkichlariga salbiy ta'sir ko'rsatmoqda. Ko'plab hududlarda, jumladan Markaziy Osiyo mintaqasida ham, daryolar oqimining kamayishi, ko'llarning qurishi, yer osti suvlari sathining pasayishi kabi ekologik muammolar yuzaga kelmoqda. Ushbu muammolar suv tanqisligi, ichimlik suvi sifatining yomonlashuvi, qishloq xo'jaligida hosildorlikning pasayishi va iqtisodiy barqarorlikka tahdid soladi. Shuning uchun quruqlikdagi suvlarning hosil bo'lish jarayonlari, ularning geografik tarqalishi, dinamikasi va turlarini chuqur o'rganish, mavjud muammolarni aniqlash va ularni hal etish yo'llarini izlash hozirgi davrning eng muhim vazifalaridan biridir. Mavzuning o'rganilganlik darajasi xalqaro miqyosda ancha yuqori bo'lib, ko'plab yetakchi olimlar ushbu yo'nalishda chuqur tadqiqotlar olib borganlar. Masalan, P. H. Gleick (1996) o'zining "The World's Water" asarida global suv resurslarining miqdoriy bahosi, iste'mol dinamikasi va suv tanqisligi muammolarini batafsil tahlil qilib, kelajakdagi suv strategiyalari uchun asos yaratgan [6]. M. Falkenmark ...