KURS ISHI

KIRISH Jahon kimyo sanoati bozorida nitrilakril kislotasi (NAK) va uning hosilalariga bo'lgan talab 2023-yilda 4,5 milliard dollarni tashkil etib, 2028-yilga borib yiliga o'rtacha 5,8% o'sish prognozi bilan 6,2 milliard dollarga yetishi kutilmoqda [1]. Bu o'sish, asosan, superabsorbent polimerlar (SAP), qoplamalar, yopishtiruvchi moddalar va to'qimachilik sanoatida NAKga bo'lgan talabning ortishi bilan bog'liq. O'zbekistonning kimyo sanoatida ham NAK ishlab chiqarish strategik ahamiyat kasb etib, hozirgi kunda mamlakatimizda ushbu mahsulotning mahalliy ishlab chiqarilishi mavjud emasligi sababli, uning deyarli to'liq hajmi import qilinmoqda. O'zbekistonning NAK iste'moli, asosan, qurilish, avtomobilsozlik va to'qimachilik sanoati tarmoqlari tomonidan ta'minlanadi. So'nggi besh yilda mamlakatning kimyoviy mahsulotlar import hajmi o'rtacha 12% ga oshgan bo'lib, bu raqamlar NAK ishlab chiqarish bo'yicha mahalliy loyihalarni amalga oshirishning dolzarbligini yaqqol ko'rsatib turibdi [2]. Mahalliy ishlab chiqarishning yo'lga qo'yilishi importga qaramlikni kamaytirib, xomashyo narxini optimallashtirish va eksport salohiyatini oshirishga xizmat qiladi. Bugungi kunda jahon bozorida nitrilakril kislotasining ishlab chiqarish texnologiyalari doimiy ravishda takomillashib bormoqda, biroq ularning aksariyati yuqori energiya sarfi, katta miqdordagi chiqindi mahsulotlar va ekologik izlarning kattaligi kabi muammolarni o'z ichiga oladi. Propilenning ammooksidlanishi orqali akrilonitril sintezi, so'ngra uning gidrolizi orqali NAK olish jarayonlari hozircha eng samarali usul hisoblansa-da, katalizatorlarning selektivligi, reaksiya sharoitlarini optimallashtirish va xomashyo samaradorligini oshirish bo'yicha hali ko'plab o'rganilmagan jihatlar mavjud. Ayniqsa, O'zbekiston sharoitida, energiya samaradorligi yuqori bo'lgan va ekologik jihatdan toza ishlab chiqarish usullarini tatbiq etish ustuvor vazifa hisoblanadi. Shuningdek, mahalliy xomashyo bazasidan foydalanish imkoniyatlarini o'rganish va uning samaradorligini baholash ham dolzarb muammo bo'lib qolmoqda. Bu esa mamlakatning barqaror kimyo sanoatini rivojlantirish uchun NAK ishlab chiqarish texnologiyalarini chuqur o'rganish va hisoblashni talab qiladi. Nitrilakril kislotasini olish texnologiyalarini o'rganish borasida xorijiy olimlar tomonidan ko'plab tadqiqotlar olib borilgan. Masalan, Professor John B. Moffat (2017) ...