KURS ISHI

KIRISH Nitrilakril kislotasi (NAK) ishlab chiqarish texnologiyasini oʻrganish va hisoblash masalasi jahon kimyo sanoatida tobora dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Oʻzbekistonda kimyo mahsulotlari ishlab chiqarish hajmi soʻnggi besh yilda oʻrtacha 12-15% ga oʻsgan boʻlib [1], bu koʻrsatkich 2023-yilda 27,5 trillion soʻmni tashkil etdi [2]. Xususan, polimer materiallarga boʻlgan talabning ortishi NAK kabi asosiy monomerlarga boʻlgan ehtiyojni oshirmoqda. Global miqyosda esa akril kislota va uning hosilalari bozori hajmi 2022-yilda 10,7 milliard AQSh dollarini tashkil etib, 2030-yilga borib 17,2 milliard AQSh dollariga yetishi kutilmoqda, bu yillik oʻrtacha 6,1% oʻsishni anglatadi [3]. Ushbu oʻsish tendensiyasi asosan qurilish, qadoqlash, avtomobilsozlik va shaxsiy gigiena mahsulotlari kabi sohalardagi yuqori talab bilan bogʻliq. Oʻzbekistonning sanoatni diversifikatsiya qilish strategiyasi doirasida NAK ishlab chiqarishni mahalliylashtirish va uning eksport salohiyatini oshirish iqtisodiy barqarorlikni taʼminlashda muhim rol oʻynaydi. Mavjud ishlab chiqarish quvvatlarining yetishmasligi va importga qaramlik mamlakatning kimyo sanoati rivoji oldida turgan asosiy muammolardan biridir. Nitrilakril kislotasi Superabsorbent polimerlar (SAP) va boshqa yuqori qiymatli mahsulotlar sintezida asosiy xomashyo boʻlib xizmat qiladi. Hozirgi kunda Oʻzbekiston sanoati NAKga boʻlgan ehtiyojini qondirishda asosan importga tayanmoqda, bu esa valyuta resurslarining sarflanishiga va mahsulot tannarxining oshishiga olib kelmoqda. Mahalliy NAK ishlab chiqarishni yoʻlga qoʻyish, ayniqsa, kam energiya sarfi bilan ishlaydigan va ekologik jihatdan toza texnologiyalarni joriy etish orqali, ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirib, raqobatbardosh mahsulot yaratish imkonini beradi. Shuningdek, yangi texnologiyalarni oʻzlashtirish va optimallashtirish resurs tejamkorligini oshirish, ishlab chiqarish jarayonlarining samaradorligini yaxshilash hamda atrof-muhitga salbiy taʼsirni minimallashtirish nuqtai nazaridan ham katta ahamiyatga ega. Nitrilakril kislotasi ishlab chiqarish texnologiyalari jahon miqyosida koʻplab olimlar tomonidan chuqur oʻrganilgan. Xususan, J. D. Burrington (1987) akrilonitrilni katalitik oksidlanishi orqali akril kislota olish jarayonlarida katalizatorlarning faolligini va selektivligini oshirish boʻyicha muhim tadqiqotlar olib borgan [5]. M. A. Chaudhari (1998) esa a ...