KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston iqtisodiyotini modernizatsiyalash va diversifikatsiya qilish jarayonida reja va bozor institutlarining o'zaro munosabatlari va uyg'unlashuvi muhim ahamiyat kasb etmoqda. Jahon iqtisodiyoti tizimida erishilayotgan yutuqlar, masalan, 2023-yilda global elektron tijorat hajmining 6,3 trillion AQSh dollariga yetishi [1], texnologik taraqqiyotning iqtisodiy rivojlanishga ta'siri tobora ortib borayotganligini ko'rsatadi. Ushbu dinamik sharoitda O'zbekistonda ham 2023-yilda sanoat ishlab chiqarishining o'sish sur'ati 6,2 foizni tashkil etdi [2], qishloq xo'jaligi mahsulotlari esa 4,1 foizga ko'paydi [3]. Bu raqamlar iqtisodiyotni boshqarishning an'anaviy va bozor mexanizmlarini birgalikda qo'llashning zarurati yanada oshganligidan dalolat beradi. Hozirgi kunda, iqtisodiy tizimlarning optimallashtirilishi, davlatning iqtisodiyotga ta'sirini samarali tartibga solish va xususiy sektorni rivojlantirish bo'yicha dolzarb muammolar mavjud. Jumladan, ma'muriy to'siqlarni kamaytirish va raqobat muhitini yaxshilash orqaliinvestitsiyaviy jozibadorlikni oshirish dolzarb vazifalardan hisoblanadi. Bugungi kunda "reja iqtisodiyoti" va "bozor iqtisodiyoti institutlari" tushunchalari o'zining yangi qirralarini ochib bermoqda. Iqtisodiy transformatsiyaning murakkab jarayonlarini tushunish uchun ushbu institutlarning rivojlanishini o'rganish zarur. Jahon iqtisodiyotchilaridan Milton Fridman bozor iqtisodiyotining erkinlik va samaradorlik tamoyillarini ta'kidlab, davlatning iqtisodiyotga minimal aralashuvini tavsiya etgan [4]. Ronald Kos o'z tadqiqotlarida mulk huquqlari va bitimlarning iqtisodiy samaradorlikka ta'sirini ko'rsatib berdi [5]. Daniyel B. K. North esa institutlarning iqtisodiy rivojlanishdagi rolini tahlil qilib, ular iqtisodiy o'sishning asosiy omili ekanligini isbotladi [6]. O'zbekistonda esa, professor F.T. Narzullayev iqtisodiy islohotlarning huquqiy asoslarini va bozor institutlarining shakllanishini tadqiq etib, iqtisodiy rivojlanishda davlat boshqaruvining o'ziga xos mexanizmlarini o'rganib chiqqan [7]. Professor A.V. Vohidov esa O'zbekiston iqtisodiyotida davlat korxonalari va xususiy sektorni rivojlantirish bo'yicha tahliliy ishlar olib borgan [8]. Ushbu tadqiqotlar doirasida mavjud adabiyotlarda O'zbekiston sharoitida reja va bozor institutlarining real holati, ularning o'zaro uyg'unlashuvining aniq mexanizmlari hamda ularning samaradorligin ...